Ensaluto

DAShEeVyICO; SKRyIBADO DE ESPERANTAY VERBOY EN EeSPA LyINGVO

 

..ESPERANTAY VERBOY EN EeSPA LyINGVO KOMPARE KUN LyA ANGLyAY SyINONyIMOY..

 

..verboy estas tyiuy vortoy ,en kyiuy estas gramatyike prezentyitay yiuy procezoy dyinamyikay (agoy ,procedoy) kaj procesoy statyikay (statoy ,perceptoy ,emocioy ,dezyiroy ,opyinyioy ,konklyudoy ,ryilyatoy ,lyigyilyoy) .pro tyio kaj verboy povas estyi dyinamyikay kaj statyikay .baza (vortara) formo de verbo estas tyielj nomata nedyifyinyita formo (auh modo) de verbo auh ,unuvorte ,yinfyinyityivo ,kyiu hhavas karakteran syilyaban fyinazhon '+(d)(j)(y)i' por dyinamyikay  verboy auh '+(t)(j)(y)i' por statyikay verboy .chyi tyiuy fyinazhoy memstare povas formyi konformayn verboyn ,ekzemplye ,dadji -+ faryi; d(y)idyi -+ ekfaryi (perfekta aspekto de verbo) ,(s)tatji -+ statyi ,(s)t(y)ityi -+ ekstatyi (perfekta aspekto de verbo) .do ,vyi jam scias ,kyialj keljkay lyiteroy en dyiversay vortoy ,ekzemplye ,en qhyiay syilyabay fyinazhoy trovyiqhyas yinter krampoy: dum rapyida parolyo lya syilyabay fyinazhoy povas transformyiqhyi je molyay konsonantoy '+dj' ,'+tj' auh tute perdyi lyiterkombyinoyn '+djyi+' ,'+(s)tjyi+' ,.lya verbay fyinazhoy povas estyi apartyigyitay kaj metyitay antauh verboy kyielj verbay artyikolyoy: dadji = dji da -+ faryi; d(y)idyi = dyi d(y)i (perfekta aspekto),(s)ta(s)tji = (s)tji (s)ta -+ statyi ,(s)t(y)i(s)tyi = (s)tyi (s)t(y)I -+ekstatyi (perfekta aspekto) ,kyio renkontyiqhyas ,ekzemplye ,en lya anglya lyingvo: to do /teh du/ -+ faryi.

..do ,praktyike konsonanta parto de verbay fyinazhoy estas malyofte uzatay ,sed plyena verba fyinazho kun karakteryiza konsonanto (kaj suplemente kun lya antauha aljdona vokalyo '(y)i'  por perfekta aspekto auh vokalyo 'a' por neperfekta aspekto) povas estyi apartyigyita kaj metyita antauh verbo kyielj verba artyikolyo ne nur por yinfyinyityiva modo de verbo ,sed anhkauh por gramatyikay t(enz)empay (= tenzay ,tempay) formoy de verbo kun konformay tenzempay fyinazhoy.

..anhkorauh tryi modoy de verbo estas vaste uzatay en dyiversay lyingvoy kaj en Eespa lyingvo yinklyuzyive:

yindyikatyivo kun karakteryiza fyinazho '+(a)(s)' por prezenco (estanta t(enz)empo ,tenzo auh tempo) ,kyiu dum rapyida parolyo povas perdyi ne nur komplyete fyinazhan konsonanton '+as' ,sed anhkauh nur vokalyon '+(e)a+' auh nur fyinazhan konsonanton '+s'  ,t.e. eblyas tute ne uzyi verban fyinazhon de prezenco auh uzyi qhyin parte ,kyiam estas kutyime uzata nur karakteryiza konsonanto '+s' sen lya antauha vokalyo '+(e)a+' ,.alyiay karakteryizay fyinazhoy de yindyikatyivo estas fyinazho '+(j)yi(s)' por preteryito (estyinta temp(enzo)o auh tenzo) kaj fyinazho '+o(s)' por futuro (estonta tempo ,tempenzo auh tenzo);

kondyicionalyo kun karakteryiza fyinazho '+u(s)';

yimperatyivo kun karakteryiza fyinazho '+(u)' ,kyiu anhkauh povas malyaperyi elj parolyo (kaj konforme elj skryibo) dum rapyida fordono de ordonoy ,ekzemplye ,lya myilyitay .en chyiutaga parolyo de ordyinaray ghomoy eblyas uzyi yinfyinyityivon je rolyo de yimperatyivo:

!(h)haljt(u) = !(h)haljtji -+ !hhaljt(u).

.lya Eespay verboy ne estas konjjugaciatay akorde kun personay pronomoy kaj ,cetere ,kun lya alyiay (ekzemplye ,montray ,ryilyatay ,nedyifyinay kaj ,yinklyuzyive ,nedyifyinay personay 'je(y)' -+ 'yiu(y)' auh tyielj nomata senpersona pronomo 'fje' ,kyiun eblyas tradukyi en Esperanton proksyimume lyielj 'qhyi' kaj kyiu estas uzata kun verboy por pryiskryibyi agon de veterfenomenoyn:

.(fje) pljuvas -+ plyuvas; .(fje ,(vente) ,) bljovas -+ .(vento) blyovas.

kaj ,qhyeneralye ,kun ceteray gramatyikay subjjektoy sendepende de yilia nombro ,chyu lya syingulyara ,chyu lya plyuralya .tamen yiufoje verbo povas ghavyi plyuralyan sufyikson '+y+' ,enmetyitan en verban fyinazhon post karakteryiza vokalyo: paroljajs -+ onyi parolyas.

.chyiuy verboy estas klyasyifyikyitay en muljtay lyingvoy kutyime je du aspektoy (perfekta kaj yimperfekta) kaj je du kategoryioy (transyityiva kaj netransyityiva) ,sed ne chyiam chyi tyiuy klyasyifyikoy estas espryimyitay morfolyogyie ,ekzemplye ,per prefyikso auh sufyikso. ..Esperanta gramatyiko anhkauh yignoras chyi tyiun eblyecon ,sed vane ,ja morfolyogyia espryimo estas lya plyej kompakta ,sed ne deviga ,.en Eespa lyingvo por chyi tyio ekzyistas specialyay sufyiksoy: lya unua unuvokalya '+(j)(y)i+' auh '+i+' por perfecto (perfekta aspekto) kaj unuvokalya '+e+' auh '+a+' por yimperfekta kaj lya dua unukonsonanta '+t+' auh '+d+' por transyityiveco kaj unukonsonanta '+c+' = '+ts+" auh '+q+' = '+dz+" por netransyityiveco ,sed ne por chyiuy verbay specoy yilyi estas devyige uzatay ,ekzemplye ,verboy de stato (stat+verboy) kutyime ne hhavas specialyayn vokalyayn aspektayn (A) kaj konsonantayn kategoryiajn (K) sufyiksoyn kaj yilyi povas ne hhavyi echj konsonantan parton ('+t+') de yinfyinyityiva fyinazho '+(t)jyi': sjid(ets)ji = sjidji -+ syidyi; star(ets)ji = starji -+ staryi; kush(etsj)i = kushi -+ kushi .chyi tyiuy verboy estas yimperfektay kaj netransyityivaj semantyike ,lyauh senco de verba radyiko ..lya unueca paro da sufyiksoy orde 'A+K' ('Aspekto+Kategoryio') montras nur agon ,procedon ,movon ,shanqhyon de stato kaj qhyian karakteron ,ekzemplye ,karakteran efektyivan ekzyiston de yinterna enghavryichya fyino de movo auh shanqhyo de stato ,karakteran rezuljtecon auh unuaktecon ,unuoblyecon de ago auh ,malye ,karakteran senrezuljtecon auh muljtaktecon ,muljtoblyigon de ago auh de stata shanqhyo .por ekzemplyo nyi povas elj stat+verboy 'sjidji' kaj 'starji' formyi per dyiversay paroy da sufyiksoy 'A+K' novayn verboyn kun dyiversa karaktero kaj komparyi yilyin kun egaljsencay esperantay verboy:

sjidacji (verbo yimperfekta kaj netransyityiva transdonas sencon de neqhyisfyinyita shanqhyo de stato kun eblya muljtakta ,muljtoblya karaktero ,kyion anhkauh transdonas vokalya sufyikso '+a+' kune kun senco de yimperfekteco ,krom chyi tyio ,lya shanqhyo de stato estas malyintensa procedo sen senco de energyieco ,bruskeco de lya movo ,kyion anhkauh transdonas senvochjkonsonanta sufyikso '+c+' ,kaj ,malye ,por transdonyi sencon de energyia ,bruska movo ,necesas uzyi vochjkonsonantan sufyikson '+q+') -+ syidyiqhyadyi (eblye keljkfoje);

sjidaqji -+ syidyiqhyadyi energyie ,bruske;

sjidecji (verbo estas anhkauh yimperfekta kaj netransyityiva ,sed kun unuakta ,unuoblya karaktero de lya movo) -+ syidyiqhyi;

sjideqji -+ syidyiqhyi energyie ,bruske;

sjidjicji (verbo perfekta ,sed netransyityiva ,transdonas sencon de qhyisfyinyita unuoblya shanqhyo de stato) -+ eksyidyi;

sjidjiqji -+ eksyidyi energyie ,bruske;

sjidycji (auh sjidisji) -+ eksyidadyi;

sjidyqji (auh sjidiqji) kun sufyikso '+i+' anstatauh '+ji+' estas lya emfaza slyanga kaj yiufoje qhyi transdonas yironyian ,malyaproban nuancon de verbay syignyifoy ,kyion povas uzyi yinterparolyantay yinfanoy ,gejunulyoy auh ordyinaray ghomoy;

sjidatji (verbo yimperfekta ,sed transyityiva ,transdonas sencon de neqhyisfyinyita devyiganta ago kun eblya muljtakta ,muljtoblya karaktero) -+ syidyigadyi;

sjidadji -+ syidyigadyi energyie ,bruske;

sjidetji ,sjidedji (lya verboy estas anhkauh yimperfektay ,sed transyityivay ,kaj kun unuakta ,unuoblya karaktero de lya movo) -+ syidyigyi;

sjidjitji ,sjidytyi; sjidjidji ,sjidydji (verboy perfektay kaj transyityivay transdonas sencon de qhyisfyinyita unuoblya ago) -+ eksyidyigyi.

staracji ,staraqji -+ staryiqhyadyi;

starecji ,stareqji -+ staryiqhyi;

starjicji ,starycji; starjiqji ,staryqji -+ ekstaryi (anhkauh kun senco 'eklyevyiqhyi');

staratji ,staradji -+ staryigadyi;

staretji ,staredji -+ staryigyi;

starjitji ,starytji; starjidji ,starydji -+ ekstaryigyi ,ekstaryigadji.

 

..lya paroy da sufyiksoy povas estyi uzatay je rolyo de vortay radyikoy:

acji ,aqji -+ yiqhyadyi;

ecji ,eqji -+ yiqhyi;

yicji ,ycji; yiqji ,yqji -+ ekyiqhyi;

atji ,adji -+ yigadyi;

etji ,edji -+ yigyi;

yitji ,ytji; yidji ,ydji -+ ekyigyi.

 

..atentu ,ke Eespa verbo 'adji' ,kyies radyiko estas kunmetyita elj du sufyiksoy ,tute ne estas syinonyimo de esperanta verbo 'adyi' ,kyies radyiko denaske estas uzata kutyime kyielj sufyikso ,alj kyiu eblyas aljdonyi dyiversayn sufyiksoyn por dyiversay celyoy ,ekzemplye ,por asyimyilyi (syimyilyigyi) lya Esperantan verbon en Eespan lyingvon ,sed chye tyio necesas evyityi asyimyilyi fremdlyingvayn hhomonyimoyn kaj pro tyio ,certe ,plyi bone estos ,se elyektyi por asyimyilyado anstatauh lya Esperanta verbo 'adyi' qhyian syinonyimon elj dyiversay lyingvoy ,yinklyuzyive kaj elj Esperanto ,ekzemplye ,lya verbon 'dauhryigyi' ,tamen se vyi estas tre nesperta esperantyisto kaj ne povas ekmemoryi alyiayn syinonyimoyn dum yinterparolyado kun eespeno ,fyirme uzu eespayn sufyiksoyn en lya esperanta verbo 'adyi' por montryi ,ke lya radyiko estas sufyiksa kaj lya verbo estas perfekta auh yimperfekta ,transyityiva auh netransyityiva k.t.p. ,kyio hheljpos komprenyi vyin:

adacji -+ adyiqhyadyi ,dauhryi; adecji -+ adyiqhyi; adjicji -+ ekadyiqhyi; adatji -+ adadyi ,dauhryigadyi; adetji -+ adyi ,dauhryigyi; adjitji -+ ekadyi ,ekdauhryigyi.

 

..atentu anhkauh ,ke Eespa sufyikso '+e+' povas transdonyi anhkauh suplyementan syignyifon de lyonhga senyinterrompa movo auh shanqhyo de stato ,kyio anhkauh hhavas unuaktan karakteron ,ja unu akto povas estyi ne nur mallyonhga ,tre mallyonhga kaj echj momenta ,sed lyonhga kaj tre lyonhga ,kaj echj senlyime konstanta .gravas nur ,ke lya sufyikso '+e+' transdonas senyinterrompan karakteron de procezo ,sed lya sufyikso '+a+' transdonas qhyian peryiodan karakteron ,keljkfoje ,muljtfoje auh echj konstante ryipeta(n)tan procezon .ekzemplye ,komparu semantyikan syignyifon de sensufyiksa verbo 'ji' -+ 'estyi' kun lya syignyifo de verboy ,formyitay elj qhyi per lya sufyiksoy '+e+' ,'+a+':

jacji -+ est(ad)yi keljkfoje; jecji -+ (far)yiqhyi flyue ,senyinterrompe.

 

..vershajne alj keljkay komencantay studantoy shajnos ,ke Eespay sufyiksoy estas tro muljtnombray compare kun lya esperantay ,ja gramatyikay aspektoy kaj kategoryioy ne ghavas en Esperanto specialyayn sufyiksoyn ,sed onyi estas devyigyitay eljmontryi lya samon dyiversmanyiere per prefyiksoy ,sufyiksoy kaj kunteksto .komparu:

manqhjitji -+ formanqhyi; ljegjitji -+ tralyegyi; yiracji -+ yiradyi; yirjitji -+ ekyinstyigyi yiryi; yirjidji -+ ekdevyigyi yiryi ,yiryigyi; sjiljentjicji -+ eksyilyentyi ,syilyentyiqhyi; sjiljentjidji -+ syilyentyigyi ,ekdevyigyi syilyentyi.

 

..do ,Eespa lyingvo estas plyi ryichya ,olj Esperanto ,ja qhyi hhavas plyi muljtayn ryimedoyn por eljdyiryi lya samon .yinterparolyantay eespenoy povas elyektyi por uzyi dum parolyo ne nur specialyayn aspektayn kaj kategoryiayn sufyiksoyn ,sed anhkauh ,kyielj en Esperanto ,suplyementayn prefyiksoyn kaj sufyiksoyn ,kaj ,malye ,ne uzyi yilyin ,sed qhyiay syignyifoy povas estyi klyaryigyitay elj kunteksto.

 

..keljkfoje jam estyis atentyigyitay nyiay komencantay studantoy pryi tyio ,ke eespa lyingvo ghavas anhkauh tyielj nomatan rapyidan styilyon de parolyo kun dyiversay mallyongyigoy (,alj kyiuy ,certe ,necesas aljkutyimyiqhyi) kaj nun chyi tyie eblyas aljdonyi ,por ekzemplyo ,ke en eespay frazoy lya gheljpa verbo 'ji' -+ 'estyi' je formo de prezenco 'jas' -+ 'estas' povas estyi ne prononcata (kaj ne skryibata) ,lya gramatyikay kazay kaj plyuralyay fyinazhoy de apuday en frazo prepozyicioy ,artyikolyoy ,adjjektyivoy kaj substantyivoy povas estyi tute ne akordyigyitay kaj sufyichyas kazan fyinazhon aljdonyi nur alj prepozyicio auh kazan kaj plyuralyan fyinazhoyn nur alj artyikolyo ,nur alj adjjektyivo auh nur alj substantyivo lyauh dezyiro de parolyanto k.t.p.

 

..nyi jam scias ,ke neperfektay kaj netransyityivay stat+verboy ne ghavas specialyayn sufyiksoyn de perfekteco kaj transyityiveco denaske .tamen kaj neperfektay ,sed transyityivay ag+verboy kun unufoja karaktero de ago anhkauh povas ne ghavyi lya paron da sufyiksoy '+et+': rulj(et)ji   -+ rulyi .sed por transdonyi plyi qhyuste kaj syimplye alyiayn syignyifoyn de ceteray formoy de verbo kun dyiversay prefyiksoy kaj sufyiksoy plyi bone estos ,se uzyi anhkauh specialyayn sufyiksoyn de perfekteco kaj transyityiveco:

ruljatji -+ rulyadyi; ruljadji -+ rulyadyi energyie; ruljecji -+ rulyiqhyi; ruljacji -+ rulyiqhyadyi; ruljaqji -+ rulyiqhyadyi energyie; ruljicji -+ ekrulyiqhyi; ruljiqji -+ ekrulyiqhyi energyie; ruljitji   -+ ekrulyi; ruljidji -+ ekrul(yig)yi; rulitji -+ ekrulyadyi; rulicji -+ ekrulyiqhyadyi.

 

..chyi tyiuy du lyastay verbay formoy kun lya sufyikso '+y+' transdonas syignyifon de lya perfekta verbo kun karaktera keljkfoja ago ekokazyigyinta kaj ekokazyiqhyinta kaj kutyime yilyi estas ordyinarghomay formoy de lya verbo ,uzatay en chyiutagay yinterparolyoy sen yironyia auh malyaproba nuanco.

 

..en Eespay verboy eblyas unuyiqhyo de vokalyay tempay (= tenzay) yindyikyilyoy de yindyikatyivay fyinazhoy:

jias -+ estyis kaj estas; jiaos -+ estyis ,estas kaj estos.

 

..krom chyi tyio ,yiufoje eblyas anstatauh lya vokalya kombyinazho '+(j)ia(o)+' uzyi lya solyan vokalyon '+e+' ,sed chyi tyio aljdonas nedyifyinyitecon de lya gramatyika verba tempo .komparu:

.lje fumas -+ .myi fumas (nun ,kyiam nyi yinterparolyas ,dum yinterparolyado);

.lje fumes -+ .myi fumyis kaj fumas kutyime (,echj se nun myi ne fumas);

.lje fumyias -+ .myi fumyis kaj fumas (,dauryigas fumyi nun ,kyiam nyi yinterparolyas).

.lya yindyikyilyo de nedyifyinyita tempo '+e+' povas kunyiqhyi kun sekva vokalya yindyikyilyo de konkreta tempo ,kyio lyimyigas peryiodon de nedyifyinyita tempo:

.lje fumeyis -+ .myi estyis kutyime fumanta en pasyinteco (,sed ne nun).

 

..chyi tyio estas tyielj nomata syinteza metodo de formado de verbay tempoy per aljdono de sufyiksoy vokalyay antauh fyinazho konsonanta ('+s+') ,sed ekzyistas anhkauh maljplyi ofte uzata analyiza metodo per formado de vortkombyino elj hheljpay verboy kaj adjjektyivay partyicipoy kutyime reduktyitay en rapyida chyiutaga parolyo ,ekzemplye ,kyielj en lya anglya lyingvo.

 

..en lya sekvanta fojo nyi traryigardos analyizan metodon ,uzatan kutyime en InhglihshEespa dyialyekto de Eespa lyingvo kaj en lya anglya lyingvo.

 

bildo de Ljeonjiid


povigita de