GRAVAY SUPLEMENTAY RIMARKOY POR ENKONDUKO EN GLOBALA LINGVO
<!--[if gte mso 9]>
<!--[if gte mso 10]>
<!--[endif]-->
.!estyimatay lyegantoy de myiay blyogazhoy.
..en lya enkonduka parto de lya antauhlyasta blyogazho myi aljdonyis suplyementan gramatyikan materyialyon kun gravay rimarkoy ,sed myi decidyis shanqhyitan enkondukan parton de lya lyernolyibro publyikyigyi aparte en chyi+tyiu blyogazho:
..Ljeonjiid DAShEeVSKjIY(J)..
EeSPE
(ESPERANTEeSPA DyIALyEKTO)
kun permesyitay anglyay syinonyimoy de esperantay vortoy
por komencantay kaj spertay esperantyistoy..
..lya unua (teoryia) parto..
..ENKONDUKA RyIMARKO DE LyA AUhTORO..
..lya eljdono estas jubyilyea ne nur por glyobalya lyingvoprojekto de Eespa lyingvo ,kreyita lauh pryincipo de bone konata rusa yinfana lyudyilyo Matrjooshko (Matryoono ,kie lya radyiko «matr+» egalyas alj lya radyiko «patryin+») (dekjhjarejqhyo) ,sed ankauh por lya yinternacia fonematyika ,kyiu yiufoje povas estyi echj lya fonetyika ,skryibmanyiero Dasheevyico kaj kyiu estas yiom plyi maturejqhya (kvardekjhjarejqhyo).
..ryimarko: .en keljkay kunmetyitay vortoy de lya unua alyineo lya lyegantoy ,vershajne ,kolyizyiiyis kun lya radyiko “+ejqh+ ,senpere prunteprenyita elj lya syimyilye prononcata anglya vorto “age” /(y)eyqh/ ,por ke chyiuy esperantyistoy uzu qhyin anstatauh lya konforma esperantyigyita vorto kun deformyita prononco de lya anglya vokalya lyitero “a” en lya vorto ,kyio donas eblecon yinternyigyi en gramatyikon de Esperanto regulyayn sufyiksoyn de perfektay (+(y)ig+ ,+(y)iqh+) kaj neperfektay (+ag+ ,+aqh+) verboy por plyi qhyuste kaj kompakte espryimyi eljdyiroyn.
..pro tyio en lya lyibro sufyichye detalye estas pryiskryibyitay ambauh gravay demandoy de yinterlyingvyistyiko ++ muljtenacia skryibmanyiero kun komunay ortografyiay regulyoy kaj glyobalya parolya superinterlyingvo ,kyio faras lya lyibron kyielj tre tauhga hheljpyilyo kaj por komencantay esperantyistoy ,kaj por lya spertay polyiglyotay ,ja yili per studado de nur unu lyernolyibro de Eespa superlyingvo povos detalye konatyiqhyi ne nur kun oryigyinalye kaj artefaryite konstruyita muljtedyialyekta plyanlyingvo Eespe (se estyi plyi qhyusta ,kun qhyia EsperantEespa dyialyekto (= sublyingvo) ,tre proksyima alj Esperanto lyauh qhyia gramatyiko kaj lyeksyiko) ,sed anhkauh kun qhyia oryigyinalya lyatyinlyitera skryibmanyiero Dasheevyico ,tauhga por yinternacia uzo dum muljtelyingva skryibado lyauh unuecay ortografyiay regulyoy.
..lya unua (teoryia) parto de lya lyibro estas dedyichyita alj komuna (unyiversalya) gramatyiko (= supergramatyiko) ,pryiskryibyita tre kaj echj tro detalye ,kaj alj plyi granda fonematyika parto ,olj necesas por Esperanto ,kyiu nomyiqhyas fonematyika aljfabeto auh jel(h)tonaro pro tyio ,ke lyiteroy en qhyi dyispozyicias jam en alyia ordo kaj chyiu elj yilyi jam qhyuste konformas alj unu parolya sono je nyivelyo de klyare dyistyingeblyay fonemoy.
..certe ,gramatyikayn kay fonematyikayn detalyoyn ,ne ekzyistantayn en Esperanto ,komencantay Eespenoy povas yignoryi dum lya unua lyegado de lya lyibro ,chyar en lya dua (praktyika) parto de lya lyibro yilyi trovos necesayn klyaryigoyn de gramatyikay kaj fonematyikay fenomenoy ,kyiuy koincidas kun lya esperantay kaj sufyichyas por uzyi yilyin en lya EsperantEespa dyialyekto (= sublyingvo) de Eespa superlyingvo.
..lya tryia (vortara) parto de lya lyibro konsyistas elj du lyernay vortaretoy kun komentoy (Esperanta+EsperantEespa je Esperanta aljfabeta ordo kaj EsperantEespa+Esperanta je EsperantEespa jeltonara ordo).
..lya auhtoro esperas ,ke keljkay novazhoy en gramatyiko kaj ortografyio de Eespa lyingvo estos tauhgay kaj por Esperanto ,por plyibonyigyi qhyin kaj faryi qhyin plyi aljlyoga je rolyo de yinternacia lyingvo.
..ENKONDUKO..
..vershajne keljkay esperantyistoy trovos strangan syituacion en tyio ,ke lyernolyibro de unu elj plyanay lyingvoy ,kyiu echj nomjiqhas suspektyinde egaljradyike ryilyate al Esperanto kyiel Eespe auh Eespa (super)lyingvo ,estas eljdonyita unuavyice en Esperanto .sed chyi tyio donas eblyecon alj chyiu esperantyisto senpere kaj obj(h)jektyive komparyi ambauh lyingvoyn kaj memstare konklyudyi ,kyiu lyingvo por kyiuy celyoy estas plyi tauhga.
..se Esperanto estas qhyeneralye hheljpa (= gheljpa) lyingvo sen ambyicio restyi yiam solye yinternacia tutmonda (auh glyobalya) lyingvo ,do Eespe estas tute alyia ,chyar qhyi pretendas estyi glyobalya superlyingvo anstatauh lya anglya (English /Inhglihsh/) auh qhyia varyianto ,kyiu jam ryicevyis nomon “Globish” ,kaj per keljkay vortoy eblyas dyiryi ,ke qhyi estas muljtedyialyekta patryina (= matr(yin)a) (super)pontolyingvo kun unyiversalya gramatyiko kaj kun muljtenacia baza lyeksyiko ,en kyiu chyiu baza (plyensencesyignyifa) vorto (substantyivo ,verbo ,adverbo ,adjhjektyivo) hhavas (= ghavas) muljtelyingvayn syinonyimoyn ,prenyitayn elj dyiversay naciay lyingvoy ,aljmenauh elj keljkaj lyaboray lyingvoy de UNo, chyar kyielj patryino (= matryino) ,hhavanta (= ghavanta) muljte da fyilyinoy , tyiel Eespa superlyingvo hhavas muljte da naciEespayn dyialyektoyn kun baza nacia lyeksyiko ,sed kun komuna Eespa supergramatyiko kaj kun komunay hheljpay vortoy.
..kaj kyielj ponto ,hhavanta du bordoyn de ryivero je rolyo de apoglyokoy, tyiel syimyilye lya superlyingvo+matryino hhavas apogajn dyiverslyingvayn syinonyimayn radyikoyn de lya plyej gravay partoy de parolyo (substantyivoy ,verboy ,adverboy ,adjhjektyivoy) elj chyiuy lyaboray lyingvoy de UNo kaj qhyiay dyialyektay lyingvoy+fyilyinoy hhavas almenauh du dyiverslyingvayn syinonyimayn radyikoyn de lya samay bazay (plyensencesyignyifay) vortoy ,lya unua elj kyiuy estas nacia (kaj ,povas estyi ,echj ne yiu lyabora lyingvo de UNo) kaj lya dua estas lya plyej grava (elj lya lyaboray lyingvoy de UNo) kaj yinternacia ,ekzemplye ,lya anglya ,sed ,povas estyi ,suplyemente kaj lya Esperanta syinonyima radyiko ,ja Esperanto hhavas sufyichye yinternacyian lyeksyikon kaj sufyichye syimplyan gramatyikon.
..pro tyio lya nomo de lya lyingvo Eespe estyis formyita elj lya vorto “Espe/ranto” per qhyia syimplya maljplyilyongyigo ,kyio demonstras alj Eespay komencantoy unu elj gravay manyieroy de vortokreado per mallyongyigo (kaj per uzo de jam ekzyistantay mallyongay radyikoy de vortoy elj dyiversay lyingvoy) kaj lya plyej ofte uzantan krokyizan ( = krokan ,skyizan) kaj pro chyi tyio rapyidan manyieron (styilyon) de Eespa parolyo.
..per duoblyigo de vokalyo en vortoy ,aparte en nomoy ,eblyas montryi akcentyitan vokalyon ,kyio hheljpas korekte prononci fremdlyingvayn nomoyn ,kaj sufyichye granda kaj syimplya fonematyika prononca kaj skryiba syistemo donas eblyecon korekte skryibyi fremdlyingvayn nomoyn kaj lyegyi yilyin kun tute qhyusta prononcado sen yiu+ajn gepatrolyingva auh alyia nacia asyimyilyado.
..hhazarde(= ghazarde) okazyis lya substantyiva fyinazho “+e” en nomo de lya lyingvo Eespe ,kyio suflyoras al Eespay komencantay studantoy ,ke ankauh chyiuy substantyivoy en Eespe hhavas gramatyikan fyinazhon “+e(h)” ,sed pro chyi tyio kaj Eespa adverbo hhavas alyian ,ol Esperanta adverbo ,fyinazhon “+o(h)” (..RyIMARKO: .lya solya lyitero “h” nur je myinusklya skryibformo lyauh ortografyiay regulyoy de muljtelyingva skryibsyistemo DAShEeVyICO ne estas prononcata chyiam ,chyar qhyi konformas alj dyiakryita syigneto “chyapelyo” (^) , kyiu syignyifas maljklyaran prononcon de antauhstaranta vokalyo auh alyian prononcon de antaustaranta konsonanto ,olj lya konsonanto sen “muta” lyitero “h” auh sen “chyapelyo” ,sed prononcata estas nur duoblya “hh” kyelj lya anglya senvochya /h/ ,sed kyiam qhyi estas prononcata kun vochyo ,eblyas montryi chyi+tyion per substrekado de lya unua el du lyiteroy “h” tyielj: hh).
..ekzemplye ,en RusEespa dyialyekto de Eespa lyingvo lya vortoy “bono” kaj “kharoshoo” estas adverbay syinonyimoy .por germanay eespenoy lya syinonyimo de adverbo “bono” estas adverbo “guto” ,por lya anglyay – “wyelyo” (kaj “gudo”) ,por lya chyinay – “khauho” kaj t.p. ,sed chyiuy syinonyimoy hhavas lya saman gramatyikan fyinazhon ,kyiun eblyas ne prononci kaj ne skryibyi .memkompreneblye ,ke ju plyi muljte da naciEespay dyialyektoy de Eespa lyingvo kun komuna unyiversalya gramatyiko vyi posedos ,des plyi facilye vyi povos yinterparolyi ,t.e. “faryi ponton” auh “trovyi komunan lyingvon” ,echj kun Eespay komencantoy ,mallyerte posedantay Esperanton auh EsperantEespayn syinonyimoyn ,uzantayn en Eespa lyingvo.
..kaj memkompreneblye ,ke antauh auh dum vojaqhyo en yiun lyandon estos plyi facilye lyernyi fremdan naciEespan dyialyekton ,olj nacian lyingvon de chyi tyiu lyando kaj echj plyi facilye ,olj fundamentan (jam klyasyikan) Esperanton ,chyar lya komuna supergramatyiko jam estos sufyichye bone konata pro plyi frua studado de propra naciEspa dyialyekto kaj fakte necesas lyernyi nur fremdlyingvayn syinonyimayn radyikoyn auh bazayn partoyn de syinonyimay vortoy ,povas estyi ,kun neapartyigeblyay naciay prefyiksoy kaj sufyiksoy.
..do ,EsperantEespa dyialyekto de Eespa lyingvo estas anstatauhEsperanta lyingvo kun bazay Esperantay vortradyikoy kaj komuna por chyiuy naciEespay dyialyektoy (anstatauhnaciay lyingvoy) gramatyika parto kun oryigyinalyay hheljpay asyistay vortoy kaj gramatyikay partoy de vortoy.
..revo pryi unueca lyingvo kaj dyiverseco de lyingvoy estas samejqhyay kun lya hhomaro (= ghomaro) .kvankam en lya antyikvay tempoy lya yinternaciay ryilyatoy estyis muljte plyi malyoftay ,olj en postay jarmyilyoy ,lya prahay egyiptoy ,asyiroy kaj hhebreoy (= ghebreoy) sentyis jam maljfacilyazhoyn ,kauhzyitayn de lya dyiverseco kaj ryigardyis qhyin kyielj maljbeno .chyi tyion yilyustras lya mondfama rakonto de lya Byiblyio pryi lya lyingva konfuzo en Babelyo .sed qhyis nun lya revo restyis nur kyielj lya revo kaj lya Babelya kaoso plyu komplyikyiqhyas spyite alj lya plyej bone dyisvastyigyita en lya mondo lya yinternacia anglya lyingvo auh specialye kreyita kaj sufyichye syimplya hheljpa lyingvo Esperanto.
.?sed en kyio estas lya afero
.kauhzo estas en tyio ,ke chyiuy lyingvoy restas fremday por unu lya alyiaj pro dyiverseco de yilyiay gramatyikay partoy kaj pro chyi tyio proponatay por yinternacia uzo echj tre syimplyay lyingvoy ,syimyilyay alj Esperanto kun artefaryita gramatyiko ,restas fremday por dyiversay popolyoy.
.?sed kyion eblyas faryi por plyibonyigyi lya syituacion
.necesas surbaze de unueca (komuna) fone(ma)tyika skryibmanyiero proksyimyigyi komunan gramatyikon kaj komunan lyeksyikon de nova plyanlyingvo alj chyiuy naciay gramatyikoy kaj alj chyiuy naciay lyeksyikoy de tyiuy naciay kaj yinternaciay lyingvoy egaljrajte ,kyiuy jam estas sufyichye dyisvastyigyitay en lya mondo .chyi tyiuy lyingvoy estas lyaboray lyingvoy de UNo kaj unu plyanlyingvo Esperanto kaj nur por yilyi sufyichyas kreyi artefaryitenaciayn plyanayn dialyektoyn auh sublyingvoyn kun syimyilyay gramatyikoy kaj lyeksyikoy ,sed kyiuy hhavas (= ghavas) anhkauh kaj komunan parton de supergramatyiko kaj komunan parton de hheljpa asyista lyeksyiko.
..tyielj lya popolyoy ryicevas eblyecon uzyi naciayn vortayn radyikoyn (kyiel povas dyiryi esperantyistoy: “krokodyilyi”) dum lya chyiutaga parolyo kaj ,krom tyio ,eblyas forzhetyi dyiversayn gramatyikayn (kaj aparte kazayn) fyinazhoyn de muljtay gravay partoy de lya parolyo ye rapyida manyiero kaj echj plyene hheljpa verbo “ji” (Esperante: estyi) je formo de prezenco “jas” (Esperante: estas) auh ,alyivorte ,eblyas “krokodyiryi” ,kyie “krok(iz)o+” hhavas sencon de “skyizo”,en lya fremda dume ,sed chyiam syimplya kaj komuna por chyiuy popolyoy gramatyika parto de estonta glyobalye yinternacia lyingvo ,same kyielj en lya anglya lyingvo ne ekzyistas kazay fyinazhoy kaj kyielj en lya rusa lyingvo chjiam estas forzhetata lya hheljpa verbo “bitj” je formo de prezenco “jestj” kaj dyifyinyita artyikolyo “lya”.
..alyivorte dyirante ,lya popolyoy ryicevas eblyecon memstare kreyi naciayn varyiantoyn (dialyektoyn auh sublyingvoyn) de lya estonta tutmonda (glyobalya) lyingvo surbaze de komuna supergramatyiko kaj komuna hheljpa (asyista) lyeksyiko kaj per syimplya unyiversalya fonematyika skryibmanjiero (prunteprenyita lyatyinlyitera auh oryigyinalya jelhtona Dasheevyico) skryibyi naciEespe.
..komunay hheljpay vortoy en chyiuy naciEespay (regyionay) sublyingvoy kaj en yinternaciEespay (yinterregyionay) lyingvoy devas estyi sekvay: artyikolyoy ,pronomoy ,numeralyoy ,partyikulyoy kaj asyistay vortoy – prepozyicioy ,konjjunkcioy kaj hheljpay verboy+lyigazhoy ,syimyilyay alj Esperantay verboy “hhavyi (= ghavyi)” ,”estyi” ,”ekzyistyi” ,”yigyi” (en Eespe ekzyistas kay neperfekta formo: agyi) ,”yiqhyi” (en Eespe ekzyistas kay neperfekta formo: aqhyi ,pro kyio en Esperanta vorto “ag^o” = “agho” ,lya konsonanton de kyiu en Eespa skryibmanyiero necesas shanqhyi je “q^” = “qh” ,anhkauh necesas shanqhyi prononcon (kaj skryibadon) de vokalyo “a” je “ej” ,proksyimume kyielj en lya konforma anglya vorto “age” /(y)eyqh/: “ejq^yo” = “ejqhyo”).
..ne devyige ,sed dezyiryinde lya komunay povas estyi ankauh keljkay vortoy ekster gramatyikay vortklyasoy ,kyiuy ne hhavas lyogyikayn syintaksayn ryilyatoyn kun alyiay vortoy de parolyo (je rolyo de kyiuy povas estyi vortoy de konfyirmo kaj neo ,syimyilyay alj Esperantay “jes” kaj “ne” ,vortoy kaj vortkombyinoy por eljdyiro de salyuto ,dezyiro ,myilyityistay kaj profesyiay komandoy ,modalyeco kaj apartay enkondukyitay vortoy kaj vortkombyinoy ,prunteprenyitay elj lya lyaboray lyingvoy de UNo ,plyeyparte elj lya anglya.
..komunay povas estyi ankauh keljkay gramatyikay kaj vortformaday partoy de vortoy – prefyiksoy ,sufyiksoy ,fyinazhoy ,postfyiksoy.
..radyikoy de restay vortoy – substantyivoy ,adjjektyivoy ,adverboy ,verboy kaj formyitay elj yilyi alyiay partoy de parolyo (ekzemplye ,partyicipoy ,gerundyioy) – povas estyi naciay ,sed por plyifacilyigo de yinternaciay ryilyatoy eblyas uzyi alyilyingvajn syinonyimoyn elj lya plyej dyisvastyigyitay naciay kaj yinternaciay lyingvoy kaj por chyi tyio ,vershajne ,sufyichyas asyimyilyi syinonyimoyn elj Esperanto ,kyielj lya lyingvo kun yinternacia lyeksyiko ,kauh (kauh = kaj auh – ruse «или» /yiilji/ ,nurauh = auh – ruse «либо» /ljiibo/) elj anglya lyingvo ,kyiu estas nun lya plyej dyisvastyigyita lyingvo en lya mondo.
..chyi+tyie ,vershajne ,necesas yiom klyaryigyi gravecon de komuna skryibmanyiero por chyiuy lyingvoy ,ne nur por Esperanto ,pretendanta je rolyo de komuna lyingvo ,chyar ordyinaray hhomoy tre aljkutyimyiqhyis alj dyiversay komunay skryibsyignoy (ekzemplye ,ciferoy kaj muzyikay notoy) kaj echj ne vyidas gravan syignyifon de chyi tyio por yinterlyingvyistyiko ,ja tute ne necesas translyiteryi yilyin en dyiversay naciay skryibsyistemoy.
<!--[if !supportLineBreakNewLine]-->
<!--[endif]-->
..do ,muzyikayn notoyn samsence komprenas hhomoy de dyiversay nacioy ,sed ?kyialj do ne sekvyi chyi+tyiun bonegan ekzemplyon por skryibyi dyiversnaciayn tekstoyn ,uzante samsencayn ortografyiayn kaj gramatyikayn regulyoyn de lya skryibo ,kaj chyi+tyio !ne estas maljfacilya afero aparte por Esperanto ,pretendanta je rolyo de yinternacia lyingvo.
..myi proponas optyimalyan uzon de lyatyinay lyiteroy por facilye adaptyi yilyin alj naciay ortografyiay regulyoy de skryibo ,kyio tre proksyimyigas ortografyian skryibmanyieron alj lya fonetyika ,kyiun facilye povus komprenyi dyiverslyingvay hhomoy kaj kyiun je unua vyico necesas uzyi en Esperanto por faryi qhyin realye yinternacia lyingvo.
..en dasheevyico ne estas kutyima nur uzo de lyitero “q ,Q” ,kyiun necesas prononci kyielj /dz/ en vorto “edzo” = “eqo” ,kaj uzo de lyiterkombyino “qh ,Qh” (auh chyapelyita lyitero “q^ ,Q^”) ,kyiun necesas prononci kyielj /dzh/ en vorto “ag^o” kun chapelyita lyitero “g^” ,kyiun necesas shanqhyi je chyapelyita lyitero “q^” auh lyiterkombyino “qh” en dasheevyica skryibmanyiero ,sed anhkauh estas tre yinsyiste rekomendata shanqhyo de prononco kaj skryibado de lya komenca vokalyo “a” je dyiftonga prononco “ey” (auh “ej” ,kyio estas plyi natura por Esperanto) en lya vorto “ag^o” ,kyiu konformas alj lya egaljsyignyifa kaj egaljprononcata anglya vorto “age” /(y)eyqh/ = /ejqh/.
..do ,ekzemplye ,anstatauh frazo “Myi estas plyi ag^a olj vyi” uzu frazon “.myi estas plyi ejq^ya (= ejqhya) olj vyi” (certe ,por skryibmanyiero ,kyiu estas plyi proksyimuma lyau prononco ,eblyas forzhetyi chyiuyn neprononcatayn lyiteroyn “y” ,kyiuy vyi vyidas antauh vokalyoy auh neprononcatayn lyiteroyn “j” kaj “h” ,kyiuyn vyi vyidas post konsonantoy auh post vokalyoy: “.mi estas pli ejqha ol(j) vi”).
..nur se estas realyigyita chyi+tyiu rekomendo ,tyiam eblyas uzyi regulye en verboy lya specialyayn sufyiksoyn “+(y)ig+” (por perfektay transyityivay verboy) ,”+(y)iqh+” (por perfektay netransyityivay verboy) ,”+ag+” (por neperfektay transyityivay verboy) ,”+aqh+” (por neperfektay netransyityivay verboy) ,kyio plyibonyigos lya gramatyikon de Esperanto.
..certe ,chyi+tyiuy esperantay sufyiksoy jam povas hhavyi kaj alyiayn gramatyikayn syignyifoyn kompare kun proponatay de myi ,pro kyio myi proponas anhkauh plyi fyideblye anstatauhlyudantay yinternacyiay sufyiksoy kun lya samay gramatyikay syignyifoy ,kyiuyn eblyas metyi post lya esperantay auh shanqhyi yilyin:
“+(y)it+” (por perfektay transyityivay verboy) ,”+(y)its+” = ”+(y)ic+” (por perfektay netransyityivay verboy) ,”+at+” (por neperfektay transyityivay verboy) ,”+ats+” = ”+ac+” (por neperfektay netransyityivay verboy).
..krom tyio ,Eespa lyingvo estas dume (dum sekvay dek jaroy) maljfermyita por eblyay shanqhyoy je fonetyiko ,gramatyiko kaj lyeksyiko ,kyio syignyifas ,ke myi kun granda danko ryicevyis ,ryicevas kaj dume ryicevos utyilyayn proponoyn de chyiuy hhomoy ,echj de delyitantoy je lyingvyistyiko kaj yinterlyingvyistyiko ,por plyibonyigyi Eespan lyingvon:
!ja chyiuy hhomoy de lya mondo estas yinday posedyi lya plyey bonan glyobalyan yinternacian lyingvon ,kyiu naskyiqhyos pro praktyika uzo de lya plyej tauhgay hhomay proponoy.
..do ,myi proponas alj chyiuy vyiglye partoprenyi dum dekjjara peryiodo (15.08.2010 -+ 15.08.2020) je plyibonyigo de glyobalya Eespa superlyingvo kaj organyizyi grupoyn de komencantoy por studado de lya superlyingvo kaj qhyia dyisvastyigo en lya mondo.
..ENKONDUKA KLyARyIGO DE GRAMATyIKAY PARTyIKULyOY KAJ KONjJUNKCIOY KOMPARE KUN LyOGyIKAY KONEKSAZhOY..
..lya klyaryigo necesas nur alj krehemay spertay yinterlyingvyistoy+programyistoy por plyi qhyuste uzyi lya gramatyikayn partyikulyoyn kaj konjjuncioyn je rolyo de lyogyikay koneksazhoy por kreyi komputyilyayn programoyn de yinterparolyado kun komputyilyay robotoy+servyistoy ,kyio tute ne necesas por kutyimay chyiutagay yinterparolyoy yinter ordyinaray hhomoy ,pro kyio lya komencantoy povas forlyasyi lya klyaryigon.
..sed antauhe necesas atentyigyi alj lya programyistoy lya gravan aljvokon kreyi konformayn drajverayn programoyn por modernyigyitay klyavaroy de komputyilyoy kaj programoyn por tekstay redaktyilyoy kun lyiteroy ,alj kyiuy eblyus aljdonyi dyiversayn dyiakryitayn syignetoyn:
..ALjVOKO ALj PROGRAMyISTOY+yINTERLyINGVyISTOY..
..alj myi plyachyas tajpyi dyiverslyingve ,uzante nur klyavaron kun gravuryitay skryibsyignoy sur supra surfaco de lya klyavoy ,pro kyio myi estyis devyigyita kreyi oryigyinalyan senchyapelyan fonematyikan kaj samtempe ortografyian skryibmanyieron ,nomyitan lyauh myia famyilyia nomo kyiel Dasheevyico (auh kun rusa prononco: Dasheevjico -+ duoblya vokalyo en propray nomoy estas akcentyita) ,kyiu tauhgas kaj anstatauh lya kutyima chyapelyita skryibmanyiero de Esperanto ,!ja myi ne sukcesyis trovyi en magazenoy dezyiryitan klyavaron ,sur klyavoy de kyiu estus gravuryitay anhkauh kaj skryibsyignoy kun keljkay dyiversay dyiakryitay super+ kay sublyiteray syignetoy: “chyapelyo” (^) ,”renversyita chyapelyo”(\/) auh “byirdeto” kun dekstra parto (dekstra “flyugyilyo” auh “vosto”) yiom plyi lyonhga ,sed ne plyi ,olj duoblye (anhkauh estas dezyiryinday “chyapelyo” kaj “byirdeto” kun egalyay “flyugyilyoy” ,kompyilyitay ne elj du strekoy ,sed elj tryi punktoy ( ... kaj ...) por lya yivryita (hhebrea) kaj araba lyingvoy) ,tyiljdo (~) kaj yinversa tyiljdo (\/\) ,tremao (hhoryizontalye oryientyita dupunktazho),du unupunktazhoy (sublyitera kaj superlyitera) kaj tryi hhoryizontalyay unustrekazhoy (substrekazho ,trastrekazho kaj superstrekazho ,super kyiu eblyus metyi echj samtempe tryi dyiverse klyinyitayn akcentayn syignetoyn (strekoyn) ,chyar chyi tyio necesas por chyina lyingvo kun dyiversay tonay akcentoy (strekoy): \ | / auh sen hhoryizontalya superstrekazho: \ | / ,\/ ,/\ -+ sublyiteray kaj superlyiteray) .!atentu ,ke chyiuy mencihyitay dyiakryitay syignetoy ,kyiuyn eblyus metyi sub auh super chyiuy dyiversay lyiteroy ,devas estyi kaj sublyiteray ,kaj superlyiteray ,kaj dyislyokyiqhyi sur aparta grupo da klyavoy ,ekzemplye ,sur cifera blyoko.
..krom tyio ,dezyiryinda estas substrekado kaj superstrekado per duoblyigyita streko auh ,alyidyire ,per du paralyelyay strekoy (=) ,syimyilyay kune alj lya egaljsyigno ,kaj per same duoblyigyitay dyiakryitay syignetoy “chyapelyo” kaj “byirdeto”.
..anhkauh estas dezyiryinda lya klyavo kun gravuryita vokalya lyitero “i” sen superlyitera punkto ,kyielj en lya turka skryiblyingvo ,char en dasheevyico unu punkto super vokalyay lyiteroy syignyifas nur yilyian mallyongan prononcon (kaj lya streko syignyifas yilyian lyongan prononcon ,sed sub vochjkonsonantay lyiteroy lya punkto syignyifas senvochyan prononcon kaj substrekado de senvochyay konsonantoy syignyifas yilyian vochyan prononcon:
t = d ,c = q ,s = z ,x = gz.
..anhkauh necesas kreyi syimplyan programon de transformado de “chyapelyita” lyatyinlyitera preslyiteraro je lya senchyapelya kaj je grafyike oryigyinalya lyiteraro de lya auhtoro ,chyiuy lyiteroy de kyiu estas kompyilyitay elj hhoryizontalyay strekoy (dashoy ,se uzyi lya anglyan syinonyimon) chyirkauh kaj yinter vertyikalyay strekoy je nombro ne plyi olj 3 staryigyitay kolyumne ,kaj kun eblyeco de yinversa (kontrauha) transformado de lyiteraroy.
..certe ,lya strekoyn (dashoyn) en grafyikazho de chyiu lyitero (jeltono) necesas unuyiqhyi ,t.e. chyirkauhlyinyihyi per unu kurba lyinyio por ryicevyi belyan preslyiteron.
..?chyu por programyistoy estas maljfacilya problyemo kunlyigyi ciferayn klyavoyn kun suplyemente gravuryitay dyiakryitay syignetoy kaj klyavoyn de manyipulyado “Ctrl” ,”Alt” ,”Shift”.
..anstatauh "chyapelyo" (^) myi uzas solyan neprononcatan konsonanton "h" echj por duonvokalyo "u^" /uh/ en dyiftongoy (sed antauh alyiay vokalyoy uzu konsonanton "w": westo) ,pro kyio lya anglyan senvochyan konsonanton /h/ necesas duoblyigyi: hh (se lya konsonanto estas prononcata kun aljdono de vochyo ,necesas substrekyi lya unuan lyiteron: hh) kaj anstatauh lya Esperanta chyapelyita "h^" necesas uzyi lyiterkombyinon "kh" (auh senvochyan chyapelyitan konsonanton "k^") por ne myiskomprenyi qhyian prononcan syignyifon (,vochya konsonanto "gh" estas paro alj lya senvochya "kh").
..lya sama lyiterforma dyiakryita syigno "h" estas uzata kaj por syignyi alyiayn konsonantayn paroyn (senvochyayn ++ vochyayn) ,ekzemplye ,lya anglyayn "th" (senvochya) ++ "dh" (vochya) ,"ch(j)" ++ "qh(j)" ,"sh" ++ "zh" ,"wh" (anhkauh lya japana senvochya) ++ "w" (vochya).
..tamen neprononcata "h" karakteryizas ne nur senvochyecon de konsonantoy ,sed anhkauh alyiayn specifyikecoyn de konsonantoy kaj vokalyoy: Lh ,lh -+ lya rusa maljmolya sonora konsonanto ,Lj ,lj -+ lya rusa molya sonora konsonanto ,Shj ,shj -+ lya rusa molya senvochya syiblyanta konsonanto ,jh -+ lya rusa neprononcata dyivyida "maljmolya" syigno (Ъ) ,kyiu kutyime estas uzata plyisyimplyigyite kyielj solya lyitero "h" yinter vokalyay lyiteroy je apartyiga rolyo ,solya neprononcata "j" post alyia konsonanto transdonas nur "molyan" karakteron de lya konsonanto kaj pro tyio ,se necesas montryi sekvan prononcatan konsonanton /j/ ,syimplye duoblyigu qhyin: konjjako ,konjjunkcio; x = ks ++ xh = ksh ,x = gz ++ xh = gzh ,ekzemplye: Gzhelj = Xhelj.
..neprononcata "h" estas uzata anhkauh por syignyi maljklyare prononcatayn vokalyoyn ,ofte senakcentayn ,por dyistyingyi hhomonyimoy: lya anglya "sun" /sahn/ -+ suno ,sed "son" /sohn/ (prononcata anhkauh kyiel /sahn/) -+ fyilyo.
..lya nazalyan konsonanton "nh" ,kyiu estas prononcata kyielj lya anglya lyiterkombyino "ng" ,necesas prononci tamen chyiam sen subtono /g/ (,.se lya subtono /g/ realye ekzyistas en yiu vorto ,do necesas skryibyi konforman lyiteron "g" suplyemente) ,lya anglya fryikatyiva "rh" kontrauhstaras alj lya vyibranta varyianto "r" (por lya franca uvulya varyianto eblyas aljdonyi supersyigneton ,kyiu nomyiqhyas "tyiljdo" (~) kaj kyiu estas uzata por supersyignyi nazalyayn vokalyoyn: r~ ,a~ ,o~).
..anstatauh lya supersyigneto "tremao" (dupunktazho super vokalyay lyiteroy) en dasheevyico estas kutyime uzata neprononcata lyitero "y" antauh vokalya lyitero: /ye/ = /ё/.
..samtempe myi shanqhyis kaj uzmanyieron de yinterpunkcio: !metu syignoyn de yinterpunkcio senpere antauh vortoy sen yinterspaco ,.lya unua propozyicio de alyineo komenciqhyas ekde du punktoy (auh unu punkto kun sekva eksklyamacia (= exklyamacia) auh demanda syigno) kaj en fyino de alyineo povas ekzyistyi nur unu punkto.
..anstatauh defyiso (-) uzu plyusan syignon (+) ,chyar lya defyiso syimyilyas alj myinusa syigno (-) ,kyiu en dasheevyico estas uzata antauh neprononcatay lyiterkombyinoy qhyis lya fyino de vorto kun neprononcata fyinazho (kaj eblyas lyimyigyi grupon de neprononcatay lyiteroy en mezo de vortoy per apostrofo auh trastrekyi yilyin per hhoryizontalya streko ,kyielj ,ekzemplye ,en lya anglya lyingvo:
I know, that you don’t know… /.ay (-)k'nouh ,dhyat ju douhn’t knouh…/ -+ .myi scias ,ke vyi ne scias… (Eespe: .le k’nouh(as) (= sci(as)) ,ke de noknouh(as) (= nosci(as)…).
..tamen ,vershajne ,necesas yiom klyaryigyi gravecon de komuna skryibmanyiero por chyiuy lyingvoy ,ne nur por Esperanto ,pretendanta je rolyo de komuna lyingvo ,chyar ordyinaray hhomoy tre aljkutyimyiqhyis alj dyiversay komunay skryibsyignoy (ekzemplye ,ciferoy kaj muzyikay notoy) kaj echj ne vyidas gravan syignyifon de chyi tyio por yinterlyingvyistyiko ,ja tute ne necesas translyiteryi yilyin en dyiversay naciay skryibsyistemoy .do ,muzyikayn notoyn samsence komprenas hhomoy de dyiversay nacioy ,sed ?kyialj ne sekvyi chyi+tyiun bonegan ekzemplyon por skryibyi dyiversnaciayn tekstoyn ,uzante samsencayn ortografyiayn kaj gramatyikayn regulyoyn de lya skryibo ,kaj chyi+tyio !ne estas maljfacilya afero aparte por Esperanto.
..myi proponas optyimalyan uzon de lyatyinay lyiteroy por facilye adaptyi yilyin alj naciay ortografyiay regulyoy de skryibo ,kyio tre proksyimyigas ortografyian skryibmanyieron alj lya fonetyika ,kyiun facilye povus komprenyi dyiverslyingvay hhomoy kaj kyiun je unua vyico necesas uzyi en Esperanto por faryi qhyin realye yinternacian lyingvon.
..krom tyio ,estas dezyiryinde ,sed ne devyige ,faryi keljkajn syimplyayn gramatyikayn shanqhyoyn en Esperanto por plyifacilyigyi lyegadon kaj parolyon ,ekzemplye ,permesyi plyi maljofte uzyi en lya parolyo lya artyikolyon "lya" (auh tute ne uzyi qhyin ,se elj kunteksto de lya parolyo estas facilye klyaryigita qhyia kashita chyehesto) ,apartyigyi plyuralyan fyinazhon "+j" de alyiay lyiteroy "j" fyine de dyiversay vortoy ,varyihyigyite qhyin je lya preskauh same prononcata post vokalyoy plyuralya fyinazho "+y".
..tamen estas ne nur dezyiryinde ,sed kaj necese en Esperanto determyinyi specialyayn sufyiksoyn de perfekta kaj neperfekta aspekto por jam ekzyistantay transyityivay (kun sufyikso "+(y)ig+") kaj netransyityivay (kun sufyikso "+(y)iqh+") verboy: .mencihitay yinter krampoy sufyiksoy de transyityivay kaj netransyityivay verboy necesas uzyi kaj je rolyo de sufyiksoy nur por perfektay verboy ,sed por neperfektay verboy necesas shanqhyi en chyi+tyiuy sufyiksoy vokalyon /(y)i/ je vokalyo /a/ ,t.e. "+ag+" por transyityivay verboy kaj "+aqh+" por netransyityivay verboy .chyi+tyiuy sufyiksoy povas ekzyistyi kaj kyielj memstaray verboy ,sed por ne myiskomprenyi sencayn syignyifoyn de lya verbo kun lya radyiko "aqh+" kaj de lya vortoy "aqhyo" ,"aqhya" ,"aqh(j)lyimo" ,”plyenaqhya” k.t.p. en lya lyastay vortoy necesas shanqhyi lya radyikon "aqh+" je radyiko "ejqh+" auh "eyqh+" (prononcata kyielj samsenca vorto en lya anglya lyingvo) .por plyi fyidyinde fortyikyigyi lya dyifyirencon de chyi+tyiuy perfektay kaj neperfektay sufyiksoy eblyas (,sed tute ne necesas,) suplyemente aljdonyi alj yilyi (kaj tuj post yilyi) specialyayn yinternaciayn sufyiksoyn de perfekteco ("+(y)it(s)+") kaj neperfekteco ("+at(s)+") elj lya unyiversalya gramatyiko de lya glyobalya muljtedyialyekta lyingvo Eespe: "+yigyit+" ,"+yiqhyits+” = “+yighyic+” (por perfektay verboy ,kyiuy estas samtempe transyityivay kun sufyikso “+t+” auh netransyityivay kun sufyikso “+ts+” = “+c+”) kaj "+agat+" ,"+aqhyats+" = “+aqhyac+” (por neperfektay verboy ,kyiuy anhkauh samtempe estas transyityivay kun sufyikso “+t+” auh netransyityivay kun sufyikso “+ts+” = “+c+”).
..yinteralyie ,eblyas uzyi en Eespa lyingvo ne nur naciayn syinonyimayn sufyiksoyn ,sed anhkauh keljkay prepozyicioyn kaj konjjunkcioyn ,tamen yilyin necesas yiom transformyi ,aljdonyinte syiugnon de prepozyicio “p” kun konforma kaza fyinazho.
..ekzemplye ,lya anglya prepozyicio “of” /ehv/ povas estyi transformyita je “pe(h)v” egaljsenca alj lya Eespa “pes” kaj sen komenca lyitero “p” je formo “+ev” qhyin eblyas uzyi je rolyo de poseda sufyikso:
.lyibro de patro => .lyibre (= buke) pes (= pev) patre(s) = .patresa (= petreva) lyibre (= buke).
..anhkauh lya Esperantay prepozyicioy “de” ,”da” povas estyi transformyitay je lya Eespay “dep((e)s)” ,”dap((e)s)”:
.lyibro de patro => .lyibre dep(e)s patre(s);
.glyaso da lyakto => .glyase da(p(e)s) lyakte(s).
..en chyi+tyiu lyasta ekzemplyo nyi vyidas en prepozyicio “da(p(e)s)” yinter krampoy kaj konsonanton “p” ,kyiu anhkauh povas estyi forzhetata pro tyio ,ke en Eespa lyingvo ekzyistas specialya dyifyinyita artyikolyo “da(s)” por dyiversay mezuratay materyialyoy dyistyinge de lya artyikolyo “lya” por kaljkulyeblyay objjektoy kaj subjjektoy ,kyiun eblyas uzyi anstatauh konforma prepozyicio: .glyase da(s) lyakte(s).
- Blogo de Ljeonjiid
- Ensalutu aŭ registriĝu por afiŝi komentojn
Kiu nun estas ĉi tie
Nun 1 uzanto kaj 15 gastoj estas ensalutintaj.
Ensalutintaj uzantoj
- Nefii
povigita de
Aliaj projektoj:
klaku.net
Esperanto.Info