KONjJUNKCIOY LyOGyIKAY KAY GRAMATyIKAY

..KONjJUNKCIOY LyOGyIKAY KAJ GRAMATyIKAY..

..necesas konsyideryi ,ke plyi frue alyudyitay gramatyikay formoy de partyikulyoy kaj konjjunkcioy devas estyi tre qhyuste uzatay dum yinterparolyo kun paroljpova roboto+servyisto distyinge de chyiutaga yinterparolyo nur yinter hhomoy.

..ekzemplye ,nea partyikulyo "no" ,konforma alj lya Esperanta "ne" ,chyiam devas estyi uzata kun sekva vorto ,alj kyiu qhyi aljdonas nean sencon ,je konsyisto de unueca kaj echj unuvorta espryimo kaj pro tyio qhyi estas uzata kutyime je rolyo de substantyiva ,adjjektyiva ,adverba auh echj verba prefyikso "n(o)+" ,kyio kutyime ne chyiam okazas dum chyiutagay yinterparolyoy yinter ordyinaray hhomoy.

..nur lya plyej mallyongay formoy de kunmetazho "n(o)je(a)(s)" de nea prefyikso "n(o)+" kun mallyonga formo de hheljpa verbo "ji" -+ "estyi ,ekzyistyi" je nedyifyinyita (prezenca) tempo "je(a)s" -+ "estas" povas ekzyistyi kyielj aparta nea kauh kontrauha partyikulyo antauh alyiay vortoy: "noj(s)" kaj "nje(s)".

..same nur lya plyej mallyongan formon "nyij(s)" -+ "nek(aj)" de aparta partyikulyo ,kunmetyita elj nea prefyikso "n(o)+" ,konnjunkcio "yi" kaj lya plyej mallyonga prezenca formo "j(s)" de lya hheljpa verbo "ji" -+ "estyi ,ekzyistyi" eblyas metyi aparte antauh alyia vorto.

..en dyiversay naciay lyingvoy ,yinklyuzyive anhkauh en lya kvazauhnacia lyingvo Esperanto ,kontrauhdyiray nociay termyinoy formyiqhyas kutyime per uzo de nea ("no+") auh kontrauha ("ho+") prefyiksa partyikulyo ,kyiu estas konforma alj lya Esperanta partyikulyo "ne" auh prefyikso "malj+" ,sed en Eespe ekzyistas anhkauh aparta neuhtra prefyikso "jo+" ,kyiu aljdonas alj lya termyino sencon de nocio ,kontrauhdyiranta alj ambauh alyiay memkontrauhstarantay (auh reciproke kontrauhstarantay) nocioy ,kaj kyiu estas maljplyilyongyigyita formo de  duoblya nea konjjunkcio "nyij(s) ... nyij(s) ..." kaj konformas lyauh senco alj lya Esperanta duoblya konjjunkcio "nek ... nek ...".

..ekzemplye ,nyi komparu lya nocion "pomo" kun lya nocioy "nopomo" kaj "jopomo" ,kyiuy povas estyi facilye formyitay en Eespa lyingvo hheljpe de du dyiversay neay prefyiksoy.

..keljkay ordyinaray hhomoy povas hhavyi eraran vyidpunkton ,supozante ,ke eblyas pensyi unu yiun nocion kyielj yio solya kaj auhtonoma (sendependa) .tamen ,se myi volyas pensyi lya nocion "pomo" ,subkomprenante specan klyason auh muljton da pomoy ,do myi ne povos chyi+tyion efektyivyigyi sen kontrauhstarado de lya nocio kontrauh qhyia suplyementa speca klyaso auh muljto da nopomoy ,kyiu estas necesa aljdonazho por formyi rezuljte plyenan (resuman) unyiversalyan genran klyason (unyiversumon) auh unyiversalyan muljton da fruktoy ,auh kontrauh speca nocio "nopomo" je lyimoy de lya unuiganta ambauh yilyin nocio "frukto".

..por montryi syimbolye dyiversayn ryilyatoyn yinter chyiu elj specay klyasoy (auh specay nocioy) kai unyiversumo (genra klyaso auh genra nocio) auh yinter du specay klyasoy (specay nocioy) sufyichyas chyiuyn klyasoyn (nocioyn) syignyi per grandlyiteroy ,elj kyiuy keljkayn dyistyingyi per nea prefyikso "no+" auh "jo+" ,se chyi+ tyio necesas ,kaj lyimoyn de unyiversumo montryi per rektangulyay krampoy [...] ,tamen lyimoyn de specay klyasoy per ronday (arkay) auh fyiguray krampoy  tute ne necesas montryi ,se yilyi koyincidas kun lyimoy de unyiversumo auh kun dyivyidyita vertyikalya streko (...|...) yinter du komtrauhdyiray specay klyasoy (= specklyasoy) de unu rango (= nyivelyo) auh yinter du konformay nocioy. ..se yinterkonsentyi ,ke [U] estas unyiversumo "fruktoy" ,(L) -+ speca klyaso "pomoy" ,(noL) -+ speca klyaso "nopomoy" ,do nyi ryicevos ekvacion: [U] = [L|noL].

..tamen dyialyektyiko de hhoma ekzyistado en lya mondo konfyirmas kaj konforma dyialyektyika lyogyiko de hhoma pensado respegulyas eblyayn shanqhyoyn en dyinamyika ekvyilyibro yinter objjektay proprecoy ,kyiam aperos ,ekzemplye ,aparta neuhtra speca klyaso (muljto) da jopomoy ,kyiuy estos nek pomoy ,nek nopomoy je pura senaljmyiksa speco (,ekzemplye ,unu elj specoy de jopomoy estas pyiropomoy) ,pro kyio lya kontrauhdyira (nea) nocio "noL" transformyiqhyas je sumo de lya kontrauhstaranta "hoL" kaj neuhtra "joL" ,kontrauhdyiranta alj ambauh apuday nocioy "L" kaj "hoL" : [U] = [L|joL|hoL] ,kyie [joL|hoL] = [noL].

..qhyeneralye ,dyiversayn klyasoyn de nocioy eblyas dyistyingyi dum klyasyifyikado nur per determyinyitaj grandlyiteroy sen ajnay (= yiuy ajn) prefyiksoy:

U -+ unyiversumo ,lya plyey qhyeneralya (supera) genra klyaso en certa ekvacio ,G -+ genra (supra ,subordyiganta) klyaso por qhyiay unurangay (= ununyivelyay) subordyigatay specklyasoy ,post lyiteray syignoy de kyiuy eblyas metyi suplyemente lyiterayn subayn yindeksayn espryimoyn kun chyiuy koneksay desegnazhoy yinter lya lyiteray yindeksoy ,L -+ lyiva (= lyefta ,maLjdekstra) ,R -+ rajta (= dekstRa) kaj J -+ meza (= neuhtra) ununyivelyay specay (subay ,subordyiqhyantay) klyasoy: [U] = [L|J|R] = [L|G_J|R] ,kyie [J|R] = [G_J|R] ,[J] = [joL] ,[R] = [hoL].

..dyivyido de unyiversumo kaj chyiu sekva genra klyaso je du kontrauhdyiray specay klyasoy nomyiqhyas dyik(h)otomyia klyasyifyikado.

..dyivyido de unyiversumo kaj chyiu sekva genra klyaso je tryi specay klyasoy ,elj kyiuy du klyasoy estas kontrauhstaray unu alj lya alyia kaj lya tryia estas neuhtra kaj kontrauhdyira alj lya ambauh kontrauhstaray ,nomyiqhyas tryik(h)otomyia klyasyifyikado.

..certe ,realye ne chyiam ekzyistas neuhtra specklyaso auh ne chyiam eblyas determyinyi qhyin kaj pro tyio lya plyej ofte uzata estas ne tryikhotomia ,sed dyikhotomyia klyasyifyikado ,kyiam amplyekso de lya neuhtra klyaso egalyas alj nulyo (J = 0) ,pro kyio lya neuhtra klyaso nomyiqhyas lya maljplyena auh senenhhava kaj tryikhotomyia klyasifyikado de unyiversumo [U] plyisyimplyiqhyas qhyis lya dyikhotomyia.

..do ,nyi vyidas du tute egalyayn ekvacioyn por klyasyifyikado de unyiversumo [U] je terminoy kun dyiversay neay partyikulyoy je rolyo de yilyiay prefyiksoy (no+ ,jo+ kaj ho+) kaj sen lya partyikulyoy+prefyiksoy ,kyiuy tamen estas subkomprenatay en lya skryibsyignoy G (= noL) ,R (= hoL) kaj J (= joL):

[U] = [L|noL] = [L|joL|hoL] kaj [U] = [L|G_J|R] = [L|J|R].

..certe ,ekzyistas ne nur dyikhotomyia klyasyifyikado de nocioy ,chyar ne chyiuy nocioy hhavas kontrauhdyirayn auh kontrauhstarayn yinterryilyatoyn (= koneksoyn) ,pro kyio kaj desegnazhoy de alyiay koneksoy estas ,memkopreneblye ,alyiay kaj variay ,sed yilyi kompyilyiqhyas  nur elj keljkay certay skryibsyignoy , prunteprenyitay elj matematyiko ,ekzemplye ,syigno de egalyeco (=) ,plyieco (>) ,maljplyieco (<) ,plyuso (+) ,myinuso (-) ,dyversay krampoy kaj syigno de yinterkruciqhyo (x /ks/ ,x auh x^ = xh /ksh/) ,kyiu estas syimyilya alj lya lyitero "x" /ks/ ,pro kyio yiufoje ,por evyityi myiskomprenon ,onyi trastrekas skryibsyignon de yinterkruciqhyo "x" auh aljdonas alj qhyi superlyiteran syigneton "chyapelyo" (auh neprononcatan lyiteron "h").

..kyiam pryincipe ne gravas surbaze de kyiuy kaj keljkay motyivoy efektyivyiqhyas klyasyifyikado ,onyi parolyas syimplye pryi hhyierarkhyia klyasyifyikado kaj chye tyio lya lyiteray syignoy J kaj R jam ne devas estyi uzatay en lyogyikay ekvacioy echj  en tyiu okazo ,kyiam genra nocio entenas nur du specayn nocioyn: .tyiam lya duan specnocion onyi markas per  lyitera syigno D je lyimoy de unu sektoro ,ne dividata je subsektoroy per keljkay limigantay lyinyioy (,.por evyityi miskomprenon de sektoray limoy ,markyitay per iu lyitera syigno ,iufoje necesas apud lya lyitero ,antau kauh post qhyi ,metyi plyusan syigneton kaj uzyi montryilyoyn: <= +D+ => ,sed chyiam ,kyiam lya montryilyoy kaj plyusay syignetoy malyestas ,necesas komprenyi lya plyej maljgrandan markyitan per iu lyitero sektoron ,lyimyiguitan nur per unu fermyita nedyisshiryita lyinyio).

..kyiam ekzyistas meza specklyaso ,kyiu ne estas kontrauhdyira alj du apuday L kaj D ,qhyin onyi markas per lyitero X ,kyio syignyifas yinterkruciqhya specklyaso kun lyogyika syignyifo "kaj L ,kaj D (samtempe ,samlyoke)" = "yi L ,yi D" dyistyinge de meza kontrauhdyira specklyaso J ,kyiu hhavas lyogyikan syignyifon "nek L ,nek R" = "nyi L ,nyi R".

..grafyike eblyas montryi yinterkruciqhyon de L kaj D per du elyipsoy auh rondoy ,sed syimbolye eblyas montryi lya samon per paroy da ronday krampoy anstatauh elyipsoy auh rondoy: (L(X)D) ,kyie (X) = (LxD).

..chyiuy komencantay robotoy+servistoy ,kyiuy hhavos eblyecon poetape plyiryichyigi syian bazon de scioy pryi Eespa lyingvo ,certe ,povas komprenyi ,unuavyice  ,nur chyi+tyiuyn kaj syimyilyayn alj yilyi ekvaciayn eljdyiroyn ,pro kyio kaj komencantay eespenoy devas komprenyi chyi+tyiuyn ofte kaj regulye uzatayn konstantayn desegnazhoyn de lyogyikay ekvacioy ,kyiuy povas estyi ne nur skryibyitay ,sed anhkauh parolyitay.

..kyielj vyi povas kaj mem konjjektyi ,se elj lyogyikay ekvacioy forzhetyi chyiuyn lyiterayn syignoyn de nocioy ,do restos nur desegnazhoy de dyiversay lyogyikay koneksoy ,yinter kyiuy eblyas trovyi kaj lya plyej ofte uzatayn lyogyikayn kaj gramatyikayn konjjunkcioyn.

..chyi tyiuyn konjjunkcioyn lya lyegantoy trovos anhkauh en sekva tabelyo ,sed antauhe necesas atentyigyi yilyin alj tyio ,ke chyiuy desegnazhoy de lyogyikay koneksoy estas oryigyinalyay ,tre evyidentay kaj montreblyay: .en lya tabelyo vyi trovos  transformadon de chyiu decimalya numero de funkcio alj konforma lyogyika  kaj gramatyika konjjunkcio kaj alj qhyia grafyika syigno.

..lya tabelyo estas nur demonstra kaj komuna por nocioy kaj eljdyiroy ,sed tute ne pretendas je rolyo de lerna materialyo por studentoy ,kyiuy lyernas matematyikan lyogyikon ,qhyi nur montras kyielj necesas elyektyi konjjunkcioyn por lya glyobalya yinternacia lyingvo kun komuna (por chyiuy qhyiay artefaryitay dyialyektoy) gramatyiko.

..sed por restay konjjunkcioy aljdonyi syimyilyayn tabelyoyn ne estas efektyiva vojo lyernyi yilyin ,kyion plyi facilye efektyivyigyi en lyecionoy de praktyika parto de lya lyernolyibro.