.!salyuton ,karay komencantay Eesp(en)oy.

 

..vershajne keljkay elj vyi ,traryigardante suban yinformon pryi lya komuna muljtelyingva gramatyiko en projekto de modernyigyita Esperanto ,trovos en qhyi konatan materyialyon ,kyiun lyegyis plyi frue ,tamen myi rekomendas tralegyi qhyin tre atenteme ankorauh dufoje ,chyar lya materyialyo estas retajpyita denove kun certay shanqhyoy ,kyiuy plyisyimplyigas kaj akcelyas memoryigon de novay gramatyikay elyementoy  kaj donas eblyecon jam tuj post lya dufoja tralyego tyielj vyiglye parolyi en EsperantEespa lyingvo ,kyielj vyi parolyas en Esperanto.

 

..anhkauh vyi komprenos oryigyinalyan yideon uzyi en syia parolyo ne nur plyensencayn vortoyn prunteprenyitayn elj Esperanto dum konstruado de frazoy je unyiversalya komuna (por chyiuy lyingvoy) gramatyika skelyeto ,sed krome kaj yilyiayn dyiverslyingvayn syinonyimoyn ,kyiuyn vyi kaj vyia yinterparolyanto scias ,ekzemplye ,eblyas elyektyi konformayn syinonyimoyn elj lya anglya lyingvo ,chyar qhyi jam estas realye yinternacia lyingvo dyiference de deklyaracia yinternacieco de  kvazauhnacia lyingvo Esperanto.

 

..aljmenauh du dyiverslyingvayn syinonyimoyn ,ekzemplye ,elj Esperanto kaj elj lya anglya lyingvo ,eblyas facilye memorfyiksyi kaj praktyike uzyi en syimplya unyiversalya gramatyika skelyeto dum yinterparolyado kun alyilyandanoy.  

 

..lyauh myia yideo naciEespa varyianto de chyiu nacia lyingvo devas chyehestyi kune kun lya nacia lyingvo en chyiu lyando kaj devas estyi uzata de yinfanoy de lyerneja ejqhyo (,!uzu vorton “ejqhyo” anstatauh “aqhyo”) ,kyielj lya dua nacia (= preskauh yinternacia) lyingvo kun plyisyimplyigyita yinternacia gramatyika skelyeto kaj dyislyarqhyita fonetyiko (porke dyiversnaciay yinfanoy povus trejnyi prononcadon de fremdlyingvay sonoy de parolyo ,aljmenauh de lya anglyay) auh qhyi devas ekzyistyi aljmenauh en lyandoy kun lyaboray lyingvoy de UNo.

..Ljeo Dash..

..LyA KOMUNA MULjTELyINGVA GRAMATyIKO

 

EN PROJEKTO DE MODERNyIGyITA ESPERANTO..

..NOTO DE LyA AUhTORO:

..myia projekto de modernyigyita Esperanto surbaze de unuecay por chyiuy artefaryitay lyingvoy gramatyikay elyementoy kaj ,certe ,por Esperanto naskyiqhyis sufyichye delyonge post kyiam myi jam eljpensyis komunan por chyiuy lyingvoy skryibmanyieron ,kyiu yiom poste ryicevyis nomon Dasheevyico (,!prononcu qhyin kun akcentyita duoblyigyita vokalya lyitero) lyauh myia famyilyia nomo ,kaj estyis yinspyirplyena pere de sukcesa uzado de alyiay jam ekzyistantay komunay skryibsyistemoy ,nome decimalya ciferaro kaj ,aparte ,muzyika notacio ,per kyiu eblyas korekte sonyigyi (tonyigyi) muzyikayn verkoyn en dyiversnaciay partoy de lya mondo..

.!sed ja ciferoy kaj nombroy ,konsyistay elj ciferoy je skryibformo de numeralyoy ,restas prononcatay nacie auh kvazauhnacie kyielj en Esperanto kaj pro tyio aperas neceso qhyislyaboryi auh plyene relyaboryi yinternacian ciferaron kaj surbaze de qhyi echj proponyi novan plyisyimplyigyitan muzyikan notacion ,!ja lyongecon de muzyikay tonoy kaj pauhzoy tute egaljmanyiere povas montryi syiaspecay ciferformay elyementoy ,kunmetyitay kun rondeto (auh ovalyo ,auh uzatay memstare sen rondetoy por muzyikay pauhzoy je nyivelyo de yinterrompa lyinyio) de chyiu muzyika noto sur notoportyilyo kun kvyin senyinterrompay lyinyioy konformay alj kvyin nyigray klyavoy de fortepyiano kaj kun unu punktolyinyio auh yinterrompa strekolyinyio ,kyiu konformas alj yimaga sesa nyigra klyavo ,forestanta yinter du apuday blyankay klyavoy ,por(ke) plyi qhyuste oryintyiqhyi sur notoportyilyo ,ja yinterspaco yinter du apuday lyinyioy konformas alj unu blyanka klyavo ,.certe ,muzyikay klyeoy estas anhkauh ciferformay ,respegulyatay ordan numeron de oktavo de 1 qhyis 9 ,sed kyiam necesas montryi  yiun muzyikan sonon (tonon) ,sonantan en apuda supra auh maljsupra oktavo ,necesas rondeton de lya konforma noto trastrekyi per konforme klyinyita streko (auh / ,auh \ ,sed ,certe ,por muzyikay pauhzoy chyi+tyio ne gravas)..

.!do ,tyieljmanyiere myi estyis yinspyiryita kreyi yinternaciayn skryibformoyn de gramatyikay elyementoy ,facilye uzatay anstatauh lya naciay en dyiversay lyingvoy ,yinklyuzyive en Esperanto (,qhyustalyoke eblyas ryimarkyigyi ,ke gramatyikay elyementoy de Esperanto plyejparte koyincidas auh ,aljmenauh ,kohheras kun lya yinternaciay ,nomatay pro chyi+tyio "Eespay" ,kyielj mallyongyigo de vorto "Esperanto") ,aljmenauh nur fyinay partoy de vortoy (fyinazhoy) kaj plyene nur hheljpay kaj ceteray asyistay vortoy (lya plyej syimplyay formoy de hheljpay verboy ,konformay alj lya Esperantay verboy "estyi" (=> "j(est)yi" = "j(y)i" ,en kyiu aperas komenca konsonanto "j") kaj "hhavyi" (=> "hh(y)i" ,!en kyiu lya komenca konsonanto "hh" jam estas senvochya kaj pro tyio ne substrekyita) ,prepozyicioy ,konjjunkcioy ,subjjunkcioy ,pronomoy kaj numeralyoy) ,kyio donas eblyecon facilye korektyi ekzyistantayn lyingvoyn kaj kreyi novayn lyingvoyn lyauh unueca shablyono ,kyiuy (j)estos (= jos) plyi facilye kompreneblyay kaj lyerneblyay ,olj nuntempa Esperanto..

..en lya lyernolyibro de modernyigyita Esperanto (j)estas (= jas) prezentata lya yideo de transformado de chyiuy naciay kaj artefaryitay lyingvoy surbaze de komunay gramatyikay elyementoy (kun unueca ortografyia skryibmanyiero) hheljpe de ekzemplyo de transformado de Esperanto je EsperantEespa lyingvo ,porke styimulyi praktyikan uzadon de syimyilye transformyitay lyauh lya shablyono naciay lyingvoy en dyiversay lyandoy de lya mondo ,aljmenauh lya plyej(s(h)ay) gravay elj yilyi ,ekzemplye ,lya anglya => InhglihshEespe ,lya rusa => RusEespe ,lya germana => Doy(o)chjEespe ,lya franca => FransEespe ,lya japana => NyikhonhEespe k.t.p. ,kyio hheljpos facilye kunmyiksyigyi naciayn lyeksyikoyn en lya plyej(sh(a)) yinternacia tre arte faryita lyingvo Eespe.

..GRAMATyIKAY FyINAZHOY..

 

..tre grava parto de lya komuna muljtelyingva gramatyiko (j)estas (= jas) specialyay akcesoray partoy de chyiu vorto (prefyiksoy ,sufyiksoy kaj fyinazhoy) ,aljdonatay alj radyiko de certa vorto ,sed lya plyej(+s(ay) ,+sh(ay)) gravay elj yilyi estas nur gramatyikay fyinazhoy ,per kyiuy eblyas facilye dyistyingyi lya plyej(sayn ,shayn) gravayn vortklyasoyn (substantyivoyn ,adjjektyivoyn ,adverboyn ,verboyn) ,kaj en lya nuntempa Esperanto lya gramatyikay fyinazhoy (j)estas (= jas) lya plyejs(h) syimplyay ,facilye kompreneblyay kaj uzeblyay en muljtay alyiay lyingvoy kyielj lya yinternaciay ,pro kyio yilyi povus (j)estyi (= j(y)i) uzatay je lya yinternacyia rolyo ,sed tre dezyiryinde estas shanqhyi nur tre klyare prononcatan fyinazhon "+o" de substantyivoy je maljklyare prononcata "+e(h)" ,kyiu povas (j)estyi (= ji) echj tute ne prononcata kaj forzhetata elj lya skryibo sen anstatauhyigo per apostrofo ,kaj pro chyi+tyio necesas lya fyinazhon "+e" de adverboy shanqhyi je lya fyinazho "+o(h)" ,kyion nyi faru tuj en sekvay klyaryigay tekstoy (!kaj jam (j)estos (= jos) sube uzatay lya plyejs syimplyayn formoyn de hheljpay verboy ,konformay alj lya Esperantay verboy "estyi" (=> "j(est)yi" = "j(y)i" ,en kyiu aperas komenca konsonanto "j") kaj "hhavyi" (=> "hh(y)i" ,!en kyiu lya komenca konsonanto "hh" jam (j)estas (= jas) senvochya kaj pro tyio ne sabstrekyita):

 

..por plyi facilyo memorfyiksyi chyi+tyiun shanqhyen tralyegu shercan konjjekten de juna rusa komencante ,alj kyiu  myi provyis hheljpyi pero de ekzemplyey de rusay adverbey "kharoshoo" (bono) kaj "plhookho" (maljbono) ,lyi shercemo ryimarkyis ,ke lyi komprenyis kaj memorfyiksyis syignyifeyn de ekstremay vokalyey E...O en nome de lyingve EsperantO ,en komence de kyiu lyi yimagyis fyinazhen de adverbe kyiel(yo) vokalye E kaj en lya fyinazhe ,certo ,lya vokalyan substantyivan fyinazhen O ,sed renomyigyita nome de lya lyingve devus (j)estyi (= ji) OsperantE por konformyi alj novay syignyifey de lya vokalyey.

 

.!chyi+tyiu yintershanqhye de gramatyikay fyinazhey (p)y(inter)(p) (= pyip) substantyivey kaj adverbey (j)estu (=> ju) lyime yinter reformyistey kaj tradyicionyistey ,!nur adeptey de lya modernyigyita Esperante (,certo ne Osperante ,!ja chyi+tyieh (j)estas (=> jas) nur sherce) lyegu plyu lya teksteyn kun lya unua plyej(s(h))(a) (= plyejs(a) auh plyejsh(a)) grava shanqhye en Esperante.

 

..DOKTORE ZAMENHhOF-e(h) REFORMEMA EN LyA JARE jjLGRB+a /jejlegereba/ (1894+a)..

..chyi+tyiun yinteresan artyikolyen myi trovyis en lya tryisemajna yinforma gazete pryi lya Esperanta monde "Hheroljde de Esperante" (kun eventey qhyis15+a tage de maje de 2011+a (= jjDJLL+a /jejdejelela) jare) ,sed lya auhtore aljdonyis proprayn komenteteyn kun keljkay eraray konklyudey ,chyar ,vershajno ,lyi ne posedas glyobalyan standarden de muljtelyingva skryibmanyiere "Dasheevyice" kaj unyiversalyan gramatyiken de matra (muljtedyialyekta) artefaryita superlyingve "Eespe" ,en kyiu jam jestas (= jas) sukceso realyigyitay lya mencihitay en lya artyikolye reformey ,pryi kyieh myi aljdonyis suplyementayn komenteyn post vorte "..note:".

 

..genyiulye devus chyiam(o) auhskuljtyi nur syin mem  ,kaj ne lya kryityikeyn auh proponeyn de lya ajnulyey ,.bonan ekzemplyen de chyi+tyieh donas alj nyi (nevolyo) doktore Zamenhhof-eh mem.

 

..en lya komence de lya vyive de Esperante Zamenhhof ryicevyis muljtajn kryityikeyn: ,.yiu taksyis lya vorten "kaj" artefaryita kaj ryifuzyis qhyin (note: .!en EsperantEespa varyiante de lya lyingve anstatauh "kaj" uzu "yi") ,.yiu alyia volyis respektyi lya "naturan" lyoken de lya akcente (kvazauh tyia ekzyistus) (..note: .!en lya unyiversalya gramatyike de Eespe anhkauh (j)estas (= jas) realyigyita lyibera lyoke de akcente ,sed krom tyieh chyiu parolyante povas memstaro shanqhyi lyoken de akcente en chyiu vorte por substrekyi qhyian gravecen por lya parolyante ,sed dum nekutyima akcentade necesas akcentyitan vokalyen duoblyigyi ,kyiel(yo) ,ekzemplyo ,en vorte "dasheevyice") ,yiu tryia ryifuzyis lya chyapelyitayn lyitereyn (..note: .!nu ,chyi tyioh vyi vyidas lya artyikelyen skryibyitan sen uzade de chyapelyey kaj alyiay dyiakryitay syignetey lyauh glyobalya standarde de dasheevyice ,tamen lya standarde ne rifuzas chyapelyeyn ,tremaeyn ,byirdeteyn kaj eblyayn alyiayn dyiakryitayn syigneteyn ,se ekzyistas teknyika eblyece uzyi yilyin) ,.lya anglyey maljshatyis lya verben "fartyi" (..note: .en Eespa superlyingve ,kyiu jas muljtedyialyekta ,chyiuy dyiverslyingvay syinonyimey jas egaljrajtay ,sed preferyinday jas lya plyej ofte uzatay ,lya restay povas foryiryi en grupe da maljnovmoday) ,ktp.

 

..Zamenhhof respondyis konstanto kaj saqhyo ,ke lya lyingve Esperante apartenas ne alj lyi ,sed alj lya popolye esperantoparolyanta: ..lya lyingve yinternacia devas vyivyi ,kreskyi kaj progresyi lyauh lya samay lyeqhyey ,lyauh kyiay estas ellyaboryitay chyiuy vyivay lyingvey (Aljdone alj lya Dua Lyibre ,1888+a jare (jjLGGG+a /jejlegegega/ jare)).

 

..tamen Zamenhhof tyimyis super chyieh ,ke lyi aspektus kyiel(yo) dyiktatore ,.tyial(yo) ,sub lya preme de lya reformemulyey ,en jjLGRB+a /jejlegereba/ jare (1894+a jare) ,lyi proponyis seryien da reformey submetotay alj lya esperantyistare ,.myi tuj precizyigas ,ke lya esperantyistare vochdonyis ryifuzo ,.do ,tyiuy reformey nenyiam(o) estyis valyidyigyitay ,!felyichyo por lya esontece de lya lyingve. (..note: .?kyialyo do felyichyo por lya estontece de lya lyingve .!alj myi shajnas ,ke maljsaqhya ryifuze de shanqhyey ,proponyitay de tre saqhya Zamenhhof mem ,plyifortyigyis pozyicien de kryityikemay hhomey kontrauh Esperante (Fundamenta) kaj pro tyio Esperante poyiomo perdas allyogecen ,sed ,kyielyo fungey post plyuve aperas kaj kreskas novay artefaryitay lyingvey kaj lyingvetey ,en kyiuy proponyitay de Zamenhhof shanqhyey jas realyigyitay nur parto kaj nun necesas unuyigyi yilyin en unueca projekte de lya yinternacia lyingve plyeno modernyigyita).

..tamen ,nyi vyidu keljkayn elj yilyi ,lya chyefayn ,kun komentetey myiay:

• ..foryige de lya chyapelyitay lyiterey kun eventualya anstatauhyige de lya chyapelye per lya lyitere h ,.por evyityi ,ke ,ekzemplyo ,pachome jus (= (j)estus) eraro lyegyita kyielyo "paĉome" ,sufyichyus skryibyi pac'home kun apostrofe (..note:.!nu ,lya auhtore ,vershajne ,ne jas bana yinterlyingvyiste ,se lyi nenyiehn scias auh ne volyas scihyi pryi glyobalya standarde de muljtelyingva skryibmanyiere "dasheevyice" ,en kyiu lya chyapelye povas (j)estyi (= ji) anstatauhyigyita per lya lyitere h ,kyiu !ne jas prononcata chyiamo je rolye de dyiakryita syignete ,pro kyieh anstatauh "home" (en Esperante) necesas skryibyi kyielyo "hhome" ,kyiu jam ne eblyas eraro lyegyi en kunmetyita vorte "pachhome").
• ..foryige de lya dyifyina artyikolye ,.sed Zamenhhof mem antauho demonstryis lya necesen ,auh aljmenauh lya grandan utyilyen de tyiu artyikolye (..note: .!en lya unyiversalya gramatyike anhkauh jas rekomendyito ne foryigyi plyeno lya dyifyinyitayn artyikolyeyn ,sed uzyi yilyin dum yinterparolye tre malyofto kun apoge je kuntekste ,se elj kuntekste jas sufyichyo klyaro vyideblya dyifyina auh nedyifyina sence de certa substantyive (,!ekzemplyo ,en lya rusa lyingve tute ne jas uzatay kaj dyifyinyitay ,kaj nedyifyinyitay artyikolyey antauh substantyivey ,sed tyieh ne maljhheljpas alj lya yinterparolyantey) ,tamen en unyiversalya gramatyike de muljtedyialyekta Eespe ekzyistas eblyece varyihyi dyiversayn antauhsubstantyivayn artyikolyeyn lyauh yilyiay specay celyey ,ekzemplye ,"lya" jas uzata plyejparto por solyay kaj unyikay substantyivey kaj por personay nomey yinklyuzyivo ,.se en unu fraze vyi jam uzyis "lya" kun unu dyifyinyita substantyive ,do alyian dyifyinyitan substantyiven uzu kun alyia dyifyinyita artyikolye "va" (plyejparto uzata por vyivay subjjektey) auh "fa" (uzata ne nur por vyivay ,sed anhkauh per senvyivay objjektey ,kyielyo montra pronome kun adjjektyiva fyinazhe "+a") ,por tryiay kaj ceteray dyifyinyitay substantyivey eblyas uzyi lya anglyan dyifyinyitan artyikolyen "dha" ,.en unyiversalya gramatyike ekzyistas anhkauh nedyifyinyita artyikolye "ja" praktyike uzata tre malyofto.).
• ..anstatauhyige de kaj per e ,kaj de auh per u. (..note: .en lya unyiversalya Eespa gramatyike lya bazay gramatyikay konjjunkciey jas korelyatyivay kun lya lyogyikay kaj hhas plyisyimplyigyitayn formeyn: yi => kaj ,.or(h) => auh = nur auh ,.yir => kaj auh = kauh ,sed krom kunyiga (samtempa auh samlyoka) konjjunkcie "yi" ekzyistas anhkauh konsekvenca konjjunkcie "ye".
• ,,tuta foryige de lya akuzatyive ,.sed por montryi rektan objjekten ,ekzyistas soljvey nur du: soljve "akuzatyivo" kaj soljve "devyiga vortorde" ,.nu ,lya praktyikade de lya lyingve montryis ,ke lya soljve "akuzatyive" jas ego plyi syimplya ,olj soljve de "vortorde" (note: .certo ,ekzyistas du soljvey ,sed yilyi ne jas kontrauhstaray ,do ,eblyas forzhetyi akuzatyivan fyinazhen "+n" ,se vortorde en fraze jas devyigo rekta ,alyiokazo necesas uzyi lya fyinazhen "+n" auh specialyan "faljsan" prepozyicien "pen" ,uzatan por markyi rektan (senprepozyician) akuzatyiven (,kyieh realyo eblyas ,ekzemplyo ,en lya franca lyingve).
• ..lya plyuralyen montros lya fyinazhe "+i" ,.tyieh jis faryita en Ide plyi posto sen (=> ops) yia ajn(a) avantaqhye (..note: .!nu ,?kyial(yo) do sen (=> ops) avantaqhye ,!lya avantaqhye jas sufyichyo vyideblya ,sed lya plyi (=> plyej(o)) ryimarkeblya jus lya avantaqhye en (=> pjje) Esperante ,aparto ,se grafyiko syignyi plyuralyen per malyofto uzata lyitere "y" ,prononcata samo kyielyo lya lyitero "i" senpero post konsonantey ,sed pos(t) alyiay vokalyey formas yiun dyiftongen kuno kun vokalye: unu nyigra kate => du nyigr((a)y) kat(e)y = du nyigr(y) katy ,!certo ,en lya unyiversalya gramatyike chyi tyiu avantaqhye jis valyidyigyita plyeno ,chyar pjje (<= en) qhyi (=> fe) substantyivay fyinazhey jas maljklyaro prononcatay vokalyey "e" ,kyiuyn (=> kjjayn) eblyas forzhetyi ops anstatauhyige per apostrofe: nyigra kate = nyigr kat (syingulyaro)=> nyigray katey = nyigr(y) katy (plyuralyo) ,kyieh donas grandan avantaqhyen ,ekzemplyo ,pjje poezyie ,kyioh gravas lyibere uzyi auh ne uzyi gramatyikayn elyementeyn dum kreade de (=> pes) poemey).
• ..krehe de lya nova fyinazhe "+ire" (,.lya auhtore ,vershajno ,atentyis sufyiksen "+ir+") ,.lya vorte "frate" syignyifus nur "yinfane de lya samay gepatrey" senkonsyidere pryi lya sekse ,.kaj "fratyire" syignyifus" ,ke temas pryi masklye ,dum(ke) "fratyine" syignyifus ,ke temas pryi femalye ,.bona afere ,sed aljvenanta tro maljfruo (..note: !kyiehn myi lyegas en lya lyasta grase dyistyingyita fraze ,?chyu (=> ?(ch)yi: !anstatauh demanda partyikulye "?chyu" uzu konforman partyikulyen "?chyi" auh qhyian plyi syimplyan varyianten "?yi" pro tyieh ,ke lya vokalye "yi" lya plyej bono povas transdonyi plyialjtyiqhyantan demandan tonon) jas realyo maljfruo kaj ?kyialyo do maljfruo ,?(ch)yi Esperante ne jas shanqhyeblya kaj jos plyi bono ,se Esperante mortos neshanqhyeblya ,olj qhyi jos modernyigyita ,.sed ,se lya problyeme ekzyistas en lya lyingve ,!qhyi devas soljvyitaji (= jestyi (= ji) soljvyita) ,kaj myi proponas syimplyayn vokalyayn sendependayn seksayn sufyikseyn "+u+" por masklyey ,"+(y)i+" por femalyey kaj "+e+" por unu elj ambauh seksey nedyifyinyito (egalya alj lya germana auh Esperanta prefyikso "ge+") ,sekva konsonante post seksa vokalya sufyikse ne gravas ,qhyi povas ji "+l+" ,"+r+" auh "+n+" ,.do ,"fratire" syignyifus ,ke temas ne pryi masklye ,sed pryi femalye ,tamen "frature" syignyifus ,ke temas pryi masklye ,anhkauh "fratere" = "frate" kyiamo eblyas forzhetyi lya ambauhseksan sufyiksen ,chyar sekse ne gravas por yinterparolyantey ,.krom tyieh necesas trovyi kaj valyidyigyi sendependo prononcatayn seksayn pareyn , kyielyo "patre" ++ "matre" (patryine) ,"padre" ++ "madre" ,"mune" (= vyire => vur(un)e) ++ "myine" (vyiryine => vyire) ,sed "mene" jas syinonyime de "hhome" ,ktp. ,!chyi+tyiu (=> tyiu ,chyar partyikulye de proksyimece "chyi+" jam ne jas uzata en modernyigyita Esperante ,sed eblyas uzyi prefyiksen de maljproksyimece "e(h)+") yidehe jam realyigyit(a)jas (<= jas realyigyita) en unyiversalya gramatyike kaj esperantyistey povas prunteprenyi qhyin).
• ..lya fyinazhe de adjjektyivey jos "+e" ,kyielyo lya adverba fyinazhe ,.tyieh estyigus muljtayn belyayn neprecizeyn kaj echj ambyiguazheyn ,.ekzemplyo ,"patre bono kantas": ,?chyi "bono" jas adjjektyive ryilyata alj substantyive "patre" auh adverbe ryilyata alj verbe "kantas" (..note: .!certo ,chyiuy lya plyej gravay fyinazhey devas estyi dyistyingeblyay ,kyielyo en lya unyiversalya gramatyike: "+e(h)" por substantyivey ,"+a(h)" por adjjektyivey ,"+o(h)" por adverbey kaj numeralyey ,"+(y)i" por verbey en forme de yifyinyityive ,"+as" por verbey en prezence ,kyiu dum rapyida yinterparolye povas ji forzhetata ,"+os" por verbey en future ,"+(y)is" por verbey en preteryite ,"+u" por verbey en yimperatyive ,kyiu dum eljdyire de rapyiday ordoney povas ji forzhetata ,"+us" por verbey en kondyicionalye ,sed lya plyej ofto uzatay en lya vyiglya yinterparolye povas forzhetataji (= ji forzhetatay) dependo de vortorde ,sed en Esperante anhkauh eblyus forzhetyi lya plyej ofto uzatayn fyinazheyn ,ekzemplyo ,anstatauh "patre bono kantas" eblyus dyiryi "patr bon kant" ,anstatauh "bona patre maljbono kantas" -+ "bon patr maljbon kant".).
• ..lya adjjektyivey restos senshanqhyay ,do ne aljprenos marken de plyuralye (..note: .!lya sama eblyece ,!sed ne devyige ,ekzyistas en lya unyiversalya gramatyike ,!se alj vyi plyachyas forzhetyi dyiuversayn fyinazheyn kaj tyieh (<= chyi+tyieh) ne maljhheljpas alj komprene de vyia parolye ,do forzhetu chyiehn superflyuan ,sed permesu alj alyiay yinterparolyantey penegemo prononci chyiuyn fyinazheyn lyauh yilya prefere.
• ..lya personay pronomey yiqhyos: mu ,tu ,lyu ,elyu ,su ,nu ,vu ,lyoru ,.onyi maljfacilyo vyidas yian progresen en tyiu shanqhye ,.lya posesyivey jos evyidento: mue ,tue ,lyue ,ktp. (..note: .!nu ,qhyis nun myi yinterkonsentyis kaj kompromyisyis kun proponey de dyiversay reformyistey ,sed personay pronomey ryilyatas alj kerne de lya unyiversalya gramatyike kaj senpruvay ,senargumentay proponey ryilyato de lya pronomey ,nekonformyitay kun alyiay vortklyasey povas nur aljdonyi myiskomprenen: ,?kyialyo do ,ekzemplyo ,lya pronome"mu" jas plyi bona ,olj "myi" (,kyiu jas uzata en Fundamenta Esperante) ,se yilyi ambauh ne hhavas(=> hhas) fyinazhen de substantyivey ,!ja personay pronomey jas anstatauhsubstantyivay pronomey (,!personay nomey anhkauh jas substantyivey) ,!do ,yilyi devas hhavyi (= hhyi) substantyivan fyinazhen ,echj dum rapyida yinterparolyo forzhetatan ,kaj en unyiversalya gramatyike jas proponatay lya sekvay nedyifyinyitay kaj dyifyinyitay personay pronomey: je (nedyifyinyita persona pronome syimyilya alj lya Esperanta "yiu",.en plyuralya forme "j(e)y" konformas alj lya esperanta pronome "onyi") ,lye (myi) ,dye ("vyi" en forme de syingulyare kaj ekzyistas estyima forme kun prefyikse de maljproksyimece auh dyistance (yinklyuzyivo kaj ryilyato de socia dyistance ) "e(h)+": e(h)de) ,tye (ci) ,vye (lyi ,shyi ,sed eblyas uzyi seksan vokalyan sufyiksen: vyu(e) (lyi) ,vyi(e)(shyi) ,kyieh estas uzata malyofto (plyi => plyej ofto vyiryinan (=> myinan) sufyiksen "+yi+") ,ekzemplyo ,por espryimyi estyimen ,respekten) ,bye (ankorauh unu "lyi" auh "shyi" ,ekzemplyo: vye vyid(as) byen -+ lyi vyidas alyian "lyi") ,my (nyi) ,qy /dzy/ auh cy yinter amyikey (vyi) ,zy (yilyi) ,lya posesyivay formey de lya personay pronomey kun sufyikse "+(e)s+": lyesa (myia) ,dyesa (vyia) ,tyesa (cia) ,myi(e)sa (nyia) ,qyi(e)sa (vyia) ,zyi(e)sa (yilyia) ,reflyeksyiva sye (syi ,mem) jas uzeblya kun chyiuy formey de personay pronomey ,sed ne nur kun lya tryiay: ,myi lyavas myin (= syin) -+ .lye lyav(as) lyen (= syen) ,.vyi lyavas vyin (=syin) -+ .dye lyav(as) dyen (= syen) ,lyi (shyi) lyavas syin -+ .vye lyav(as) vyen (= syen) sed: lyi lyavas alyian lyin (!ne syin) -+ .vye lyav(as) byen.).

..restay proponyitay shanqhyey ne jas tauhgay por Esperante kaj pro tyieh myi yilyin forzhetyis elj lya artyikolye por ne lyacigyi lya lyeganteyn.

 

 

..ESPERANTE NUR IOMETO MODERNIGITA..

 

.!nyi dauhryigas lyegyi en tyiu tyitolye kaj en lya artyikolye sub qhyi jam yintershanqhyitayn lya substantyivayn kaj adverbayn fyinazheyn (o => e(h) kaj e => o(h)) ,yinklyuzyive kaj en konformay pronomey substantyivay (tyio => tyie(h)) kaj adverbay (tyie => tyio(h)) ,sed tyieh jas nur lya unua pashe alj lya plyenkomplyeto modernyigyita Esperante trans antauhjuqhye ,ke rajtas ekzyistyi nur Fundamenta Esperante ,sed lya unua pashe jas lya plyej grava ,aparto por komencantey ,pro kyieh necesas yiometo hhaljtyiqhyi chye (=> "pye" kun anstatauhyigyita komenca "ch+" en lya prepozyicie per alyia komenca lyitere "p+" ,kyiu jas kharaktera por plyejparte da prepozyiciey en modernyigyita Esperante) lya unua facilya ,sed grava baryiere ,porke aljkutyimyiqhyi kaj seneraro uzyi yintershanqhyitayn fyinazheyn en syiay yinterparolyey "krokodyilyay" ,uzanto vorteyn plyeno pruntoprenyitay elj Fundamenta Esperante (,!sed kun yintershanqhyitay fyinazhey).

 

.!vyi rajtas restyi chye (=> pye) lya unua baryiere echj porchyiam(o) ,se ekdezyiros ,kaj propagandyi nur yiometo modernyigyitan Esperanten ,!ja qhyi anhkauh rajtas ekzyistyi memstaro kaj sendependo de lya Fundamenta Esperante sen yiu+ajn(a) permese de lya gvyidantey de lya Esperanta Movade: !chyiu lyingve apartenas nur alj hhomey ,kyiuy qhyin posedas.

 

.!vershajno ,echj maljmuljto modernyigyita Esperante allyogos duonen da adeptey de Esperante kun lya neshanqhyeblya Fundamente ,sed plyeno modernyigyita Esperante forprenos preskauh chyiuyn adepteyn de lya Fundamenta Esperante.

 

..tamen plyeno modernyigyitan Esperanten lya komencantey ekposedos poyiomo kaj sendolyoro (= opsdolyoro) per "krokodyilya" kaj "krok(yiz)odyira" paroljmanyiere kyiam(o) lya esperantay vortey kaj partey pes (<= de) vortey jos poyiomo anstatauhyigyitay pjje (<= je) lya alyiay syinonyimay.

 

..myi atentyigas ,ke lya kuranta jardeke (2010 ... 2020) jas (<= estas) anoncita kyielj lya jardeke pes gravay gramatyikay shanqhey pjje (<= en) dyiversay artefaryitay lyingvey  echj kun maljmuljtonombray adeptey ,kyielj Volyapyuke ,kaj ,certo ,lya plyejs(h)a sukcesa elj yilyi lya kvazauhnacia lyingve Esperante ,por(ke) unuyigyi yilyin pjje unu famyilyie "Eespe" (VolyapyukEespe ,EsperantEespe k.t.p.) pes artefaryitay lyingvey kun unueca gramatyika skelyeta baze ,kyiu povas ji (<= estyi) facilyo komprenata en dyiversay lyandey de lya monde kaj facilyo uzata echj kun dyiversnaciay plyensencay syinonyimay vortey anstatauh dyiversay naciay gramatyikay skelyetey ,kje (<= kyio => kyieh) donas eblyecen kreyi syimplyayn naciayn artefaryitayn hheljpayn lyingveyn kun facilyo komprenata unyiversalya gramatyike  kaj plyejparto nacia lyeksyike (InglihshEespe ,RusEespe ,Doy(o)chjEespe ,FransEespe k.t.p.) kaj tyieljmanyiere maljaperos neces(ec)e studyi dyiversayn naciayn lyingveyn ,!sufyichyos lyernyi nur lya plyejs(h) ofto uzatay naciay plyensencay vortey pjje lyande ,pjjen kjja(n) (<= en kyiun) vyi pretaqhyas or(h) (<= auh) pretyiqhyis vojaqhyi.

 

.!do ,se alj vyi ne plyachyas yiuy gramatyikay elyementey (gramatyikay partey de plyensencay vortey orh asyistay gramatyikay vortey) ,vyi povas proponyi proprayn varyianteyn ,porke eljprovyi yilyin praktyike pjje lya modernyigyita EsperantEespa lyingve mom (<= dum) lya kuranta jardeke pams (<= qhyis) lya 15+a auhguste pes 2020+a jare.  

 

..DOKTORE ZAMENHhOF-e(h) REFORMEMA EN LyA JARE jjLRJQ+a /jejlerejeqa/ (1906+a)..

 

(NOTE: .lya lyitere "q" chyiam estas prononcata kyielj lyiterkombyine "dz": edze => eqe ,sed lyiterkombyine "qh" syimyilyas lyauh prononco alj lya esperanta "gh" /dzh/ (,en chyiuy lyiterkombyinoy lya lyasta lyitero "h" lyudas rolyon de superlyitera syigneto "chyapelyo" (^) ,.en lya artyikolye jis transformyitay nur fyinazhey pes (<= de) substantyivey ("o" => "e(h)") kaj adverbey ("e" => "o(h)") ,yinklyuzyive pes anstatauhsubstantyivay pronomey ("tyio" => "tyie(h)") kaj pes anstatauhadverbay pronomey pes lyoke ("tyie" => "tyio(h)") ,kromo jas proponatay por praktyika uzade sekvay lyatyinlyiteray ciferey: J (0) ,L (1) ,D (2) ,V (3) ,B (4) ,M (5) ,Q /dz/ (6) ,Z (7) ,G (8) ,R (9) ,anstatauh dekuma radyike "dek(-o ,-e)" jas uzata radyike "chye(h)" (substantyiva forme) auh "chyo(h)" (adverba forme) kun kunyiga konjjenkcie "yi" por keljko da dekey: (jej)dyichyo (20 = 2 x 10) ,myichyo (50 = 5 x 10) ,ryichyo (90 = 9 x 10) ,sed en rolye pes deksesuma (pudeca) radyike (,kyiu forestas en Esperante) jas uzata (= uzatajas) "shmo(h)" auh "shme(h)": (jej)dyishmo (2 x 16 = 32) ,myishmo (5 x 16 = 80) ,ryishmo (9 x 16 = 144) ,ktp.)

 

..certo vyi konjjektyis ,ke en (=> pjje) Eespa lyingve eblyas nomyi muljtociferayn nombreyn tre syimplye ,nur nomyiganto nomeyn de (<= pes) ciferey en prononcata nombre syinsekvo ekde (<= pe(j)t) lya plyejs(h)(o) supera nombra dyiqhyite (= kategoryie) qhyis (<= pams) lya plyejsh(o) maljsupera ,ne prononcanto nomeyn pes dyiqhyitey ,kyielj ,ekzemplyo ,subo mencihyitayn dateyn ,sed tyieljmanyiero eblyas facilyokompreneblyo prononci ne plyi olj (<= plyej(o) kolj) po (<= pjjej) 4 (=> jjB /jejbo) ciferey kaj pos(t) (<= yi pos) chyiu grupe da(s) ciferay dyiqhyitey estas (<= jas) dezyiryindo prononci dyiqhyitan (= kategoryian) numeren pes maljsupera dyiqhyite (= cifere) en (<= pjje) lya chyiu cifera grupe.

..pjje Fundamenta Esperante (yi pjje muljtay naciay lyingvey) nyi (<= my) aljkutyimyiqhyis pos nome pes chyiu dyiqhyite (cifere) ,krom dyiqyite pes unuey ,en dyiversay nombrey prononci devyige apartan numeren pes qhyia (<= fesa) lyoke pjje lya nombre (dek(ey) => chye(ys) = ch(yi(xex)yil)ye(ys) = ch(yihyil)ye(ys) ,cent(ey) => chyi(xex)yide(ys) = chyikseksyide(ys) = chyihyide(ys) ,myil(ey) => chyixexyive(ys) = chyihyive(ys)) ,sed pjje Eespa lyingve chyi+tyio (<= fe) ne estas (<= nje jas = njas) neceso ,sed tre dezyiryindo aljkutyimyiqhyi alj (<= pem) prononco pes lyokalya numere pes unuey (un => chyixexyije(ys) = chyihyije(ys)) por fyidelyo fyiksyi auhd(ec)o fyinazhen pes entjjere (k)auh (<= yilj = yir(h)) komencen pes frakcia parte pes nombre ,ekzemplyo:

2134 (<= jjDLVB) => dumil(eys) un(u)cent tryidek(eys) kvar (unueys) => jejdelevebo (chyihyije(y(s)))

..note: .pjje lye ekzemplye (p)yi(nter)(p) (=> pyip) krampey (j)estas (=> jas) montratay ne devyigay por(s) prononcade vortey yi partey pes vortey (plyuralya fyinazhe “+y” yi genyityiva fyinazhe “+s”).

 

..nyi vyidyis en lya antauha numere  (pes lya gazete "Hheroljde de Esperante") ,ke Zamenhhof-eh ,sub lya preme pes keljkay reformemulyey ,proponyis en jjLGRB+a (1894+a) jare projekten pes reforme ,kyiu ne jis akceptyita pes lya plyimuljte pes lya uzantey pes lya lyingve.

..sed lya rase pes reformemulyey jas tre fyirma ,.yinter (chyi+)tyiuy trovyiqhyis Emyil-ye(h) Javal-ye(h) ,lya fama oftaljmolyoge (jjLGVR+a ... jjLRJZ+a) /1839 - 1907/ ,.lyi nepro ne volyis konsyideryi ,ke Esperante jas lyingve ,.lyauh lyi ,Esperante j(y)is nur "projekte pes lyingve" ,.tyiu syintene venyis pe(j)t (<= de) lya fakte ,ke Javal-yeh bono scihyis nyian lyingven skryibo ,sed ne parolyis qhyin flyuo ,.tyialyo ,lyi energyio batalyis favoro alj reformey.

..lya reforma maljsane yimplyicas lya kreden ,ke yiu+ajn(a) reforme jos dyfyinyityiva ,.sed tyie(h) ne okazas ,.lya reformyistey ne pensas ,ke alyiay reformyistey evyidento reformos lya antauhan reformen ,kaj ke (chyi+)tyiu lyasta reforme jos denove reformyita ... ktp ,senchyeso.

..yinverso ,Zamenhhof-e(h) yinsyistyis ,ke Esperante jas jam lyingve ,.cetero ,en jjLRJM+a (1905+a) ,dum lya fama Bulyonnja Kongrese ,lyingva Komyitate j(y)is fondyita ,kaj lya Fundamente estyis deklyaryita "netusheblya" ,.pryincipo ,tyieh devyis resanyigyi lya esperantyistan monden elj lya reforma maljsane ,.en jjLRJG+a (1908+a) Zamenhhof-eh skryibos: ".lya lyingve povas dyisvoljvyiqhyi nur per tre syingarda voje pes natura evolyucie ,sed qhyi tuj mortus ,se onyi volyus qhyin dyisvoljvyi per kontrauhnatura kaj danqhyera voje pes revolyucie" (Lyingvay Respondey).

..(..NOTE: .lya auhtore pes lya artyikolye skryibas pryi maljsane pes senchyesay reformey (elj => pjjejs kontrauhreforma vyidpunkte pes lya auhtore) ,chyar dyiversay reformyistey ne provyis organyizyi unuecan centren pes reformey ,sed se shanqhyeyn lyimyigyi (pj)je kadrey pes unyiversalya gramatyika syisteme ,pjjejs (<= elj) kyiu eblyus chyerpyi dyiversayn gramatyikayn elyementeyn ,hheljpajn kaj ceterayn akcesorayn vorteyn ,tauhgayn por(ke) facilyo resanyigyi echj dyiversayn naciayn lyingveyn ,yinklyuzyivo lya rusan kauh anglyan ,ne nur kvazauhnacian Esperanten  ,anstatauh(ke) eljpensyi (= pejspensyi) yilyin memstare ,do reforma maljsane transformyiqhyus en reforma resanyige pes lya Fundamenta Esperante pjjejs (<= elj) vyidpunkte de progresyivay reformyistey).

 

..tamen ,spyito lya ofyicialyan netusheblyecen pes lya Fundamente ,lya preme pes lya reformemulyey jis forta ,.tyialyo Zamenhhof ,ne konsyideranto lya fyiasken pes lya unua reforme de jjLGRB+a (1894+a) ,proponyis en jjLRJQ+a (1906+a) duan reformprojekten ,.lya afere estyis maljfacilya: .chye (=> p(y)e) lya unua reformprove ,lya Fundamente ankorauh ne ekzyistyis (aljmenauh su(b) (=> pu) lya forme pes netusheblya baze pes lya lyingve) ,.sed en jjLRJQ+a qhyi ekzyistyis ,.do ,Zamenhhof devyis lyerto zhonglyi yinter lya "netusheblyece" pes lya Fundamente kaj keljkay reformay punktey ,kyiuy jis tamen "tushade" ,sed nje vera "tushade" ,chyar reformyitayn punkteyn onyi ne "devyis" uzyi ,sed nur "povyis" uzyi ,!lyerta vortauzade.

..nyi vyidu keljkayn pejs lya chyefay punktey pes tyiu reformprojekte kun (=> yip(s(e)m)) komentetey myiay (,lya auhtoray):

• ..defyinyityiva foryige pes lya chyapelyitay lyiterey ,kaj anstatauhyige pes lya chyapelye per lya lyitere "h" ,.cetero ,jam pos(t) (=> pos) unu jare tyieh jis ofyicialyigyita en (=> pjje) lya Fundamente pjje (<= en) lya kaze pes necese.

.!ve ,lya plyimuljte elj (=> pejs) lya nuntempay esperantyistey nenyiam(o)  maljfermyis lya Fundamenten kaj shajno !maljkonas lya esperantan aljfabeten ,!echj ne venas alj (=> pem) yilyia cerbe ,ke por evyityi ,ke "seshora" /seshhora/ (dauhranta ses hhoreyn) jus eraro lyegyita kyielyo "ses^ora" /seshora/ ,sufyichyus skryibyi "ses'hora" yipsem (<= kun) apostrofe auh "ses-hora" /ses+hhora/ yipsm (<= kun) strekete (,note: en (=> pjje) desheevyice uzatajas (= jas uzata) nur plyusa syignete ,chyar strekete syimyilyas alj (=> pem) myinusa syignete ,pos(t) kyiu chyiuy lyiterey qhyis fyine pes vorte  yiqhyas neprononcatay) ,.tamen syimplya kyielyo lya ove de Kolyumbe.

• ..anstatauhyige pes "j" per "y" (,.note: .pjje dasheevyice lya anstatauhyige jas efektyivyigyita nur ryilyato alj (=> pem) plyuralya fyinazhe).
• ..anstatauhyige pes "kaj" per "e" (,.note: .pjje dasheevyice "kaj" => "ye" (konsekvenca) kaj "kaj" => "yi" (samtempa kaj samlyoka)).
• ..lya adjjektyivey ne aljprenos (=> pemprenos) marken pes plyuralye ,kyiam yilyi antauhas lya substantyiven ,.tamen yilyi devos pemprenyi (<= aljprenyi) tyun marken ,kyiam(o) yilyi sekvas lya substantyiven auh (=> or(h)) se yilyi ryilyatas alj subkomprenata nome ,?syimplya ,?chyu (..note: !sed pjje dasheevyice chyi+tyioh chyi+tyieh tuto ne jas reglyamentyita kaj yinterparolyantey memstaro decidas uzyi auh ne uzyi dyiversayn fyinazheyn ,yinklyuzyivo lya kazayn ne nur ryilyato alj (=> pem) substantyivey kaj atryibutay adjjektyivey ,sed anhkauh ryilyato pem (<= alj) dyifyinyitay kaj nedyifyinyitay artyikolyey antauhsubstantyivay).
• ..anstatuhyige de "kyie" => "kyi" ,"kyielj" => "ko" ,"kyio" => "kom" ,"kyiu" => "ku" kaj anhkauh "tyie" => "tyi" ."tyielj" => "sik" ,"tyio" => "to" ,"tyiu" => "tu" ,.kyielyo en jjLGRB (1894) ,Zamenhhof volyis detruyi syian plyej genyian eljtrovazhen ,.lya plyej amuza flyanke de chyi+tyiu punkte jas lya vorte "ku" en plyuralya forme: "kuj" => "kuy" (,.chyi+tyiu vorte sonas ne tuto deco chye francay orelyey...) (,note: .!nyi povas amuzyiqhyi kuno kun (=> yip(s(e)m)o yip(s(e)m = yipo yip) lya auhtore ,sed ne mokyi ,chyar Zamenhhof kaj lyiay samtempulyey anhkorauh ne povas scihyi nocien pes unyiversalya gramatyike ,pejs (<= elj) kyiu eblyus chyerpyi dyiversayn necesayn gramatyikayn elyementeyn tauhgayn por konstruyi proprayn artefaryitayn lyingveyn sen (=> ops) gravay gramatyikay erarey anstatauh plyene konstruyi lya lyingvan gramatyiken memstaro ,.kaj ,vershayno ,Zamenhhof kaj lyiay oponantey ne povyis konjjektyi dyivyidyi dyiversayn pronomeyn konformo kun (=>yip) certay gravay vortklyasey (substantyivey ,adjjektyivey kaj adverbey) lyauh yilyiay gramatyikay fyinazhey (+e(h) ,+a(h) ,+o(h) ,kvankam Zamenhhof jam delyonge sentyis maljfortay pozyiciey de lya esperanta gramatyike kaj keljkfojo ,aljmenauh dufojo provyis yilyin korektyi plyejparto sensukceso (=> opsukceso) pro kontrauhago de fundamentalyistey).

..tuto ne necesas dauhryigyi lya artyikolyen kaj komenteyn ,chyar lya lyegantey povas memstaro lyegyi qhyin pjje "Hheroljde de Esperante" (lyasta numere yip eventey qhyis 5+a pes junyie pes 2011+a jare).

 

..sub sekvay tyitolyey pes alyineoy nyi poetapo traryigardos shanqhyeyn kaj plyenumos yilyin plyu en lya esperantay tekstey por plyi rapyido kaj facilyo aljkutyimyiqhyi alj (=> pejm) yilyi.

 

..PREPOZyICIEY "DE" => "PES" ,"PET" ,"PEJS" ,"PEJT" KAJ  "JE" (= "EN" lyokalya) => "PjJE"..

 

..lya dua grava shanqhye jas anstatauhyige de (=> pes) dyiversay prepozyiciey por yilyi hhavus karakteran prepozyician prefyiksen "p+" ,kyielyo ,ekzemplyo ,anstatauh lya prepozyicie "je" (= "en" lyokalya) kaj necesas uzyi tyieljmanyieromarkyitan prepozyicien "pjje" ,sed poyiomo trosharqhyitan (supersharqhyitan) prepozyicien "de" pjje prepozyicie "pes" kaj yiom posto pjje lya alyiay syimyilyay (,ekzemplyo ,"transdonyita de..." => "pe(j)t" kaj por prepozyiciey pes move aperas suplyementa yindyikyilyo pes move "j": elj => pejs ,de => pe(j)t)

 

..KONjJUNKCIEY..

..lya tryia grava shanqhye necesajas (= jas necesa) anstatauhyige pes tradyiciay konjjunkciey "kaj" => "yi" (kunyiga) ,"kaj" => "ye" (konsekvenca) ,"auh" (= "nur auh" eksklyuzyiva) => "olj " (rusa varyiante) = "or(h)" (anglya varyiante) ,"auh" (= "kaj auh" = "kauh" yinklyuzyiva) => "yilj(i)" (rusa varyiante) = "yir(h)" (anglya varyiante) ,.lya rusay yi anglyay varyiantey jas egaljsencay yi egaljrajtay ye pjje duoblyigyitay formey yilyi jas oftouzatay ambauh: auh ... auh ... = olj ... or ...

..tyio vyi vyidas ,ke konjjunkcie "olj" estas syinonyime pes esperanta aljternatyiva konjjunkcie "auh" ,sed ne komparay "olj" orh "ju" (,kyiu hhazardo koyincidas kun yimperatyiva verbe "!ju" egalya alj esperanta "!(j)estu") yi pro tyieh komparay konjjunkciey pjje modernyigyita Esperante (auh alyivorto: EsperantEespe) jas tuto alyiay.

..NEGATyIVA PARTyIKULyE..

..jas konata fakte ,ke pjje (<= en) Fundamenta Esperante yi (<= kaj) pjje keljkay naciay lyingvey (ekzemplyo ,pjje lya rusa) negatyiva yi kontrauhstaryiga partyikulye "ne" (=> "n(j)(y)e" = "njye" = "nje" = "nye") jas prononcata kyielj lya syimyilya antauhsubstantyiva orh antauhadjjektyiva apartyigeblya (kun (=> yip) kontrauhstaryiga funkcie) prefyikse "ne+" ,kyieh maljfacilyigas ortografyiayn regulyeyn ,pro kyieh pjje muljtelyingva gramatyike pes matra lyingve Eespe jas faryita prove uzyi lya prefyiksen "n(o)+"

 

..alj lya negatyiva partyikelye "ne" pes Fundamenta Esperante konformas vorte "nje(s)" kunmetyita elj negatyiva prefyikse "n(o)+" yi konfyirma partyikulye "je(a)s" = "jes" ,kyiu syiavyico aperyis elj forme pes nedyifyinyita prezence pes hheljpa verbe "(j)estyi" => "je(st)as" => "jeas" ,!atentu ,ke lya partyikulye chyiam(o) jas skryibata aparto pet sekva alyia vorte ,kunmetyita yip (<= kun) kyiu povas ji nur lya negatyiva kontrauhstaryiga (apartyigeblya) prefyikse "n(o)+".

..PERSONAY yI TABELyAY PRONOMEY..

(= ..PERSONY yI TABELY PRONOMY..)..

 

..pjje Eespa superlyingve lya antauhsubstantyivay (dyifyinyita yi nedyifyinyita) artyikolyey nje(s) jas (=> n'jas = n(o)jas = njas orh noj(a)s = nojs) ofto uzatay pro preferyinda uzade pes dyiverstyipay pronomey ,kyiuy anhkauh povas ji dyifyinyitay kaj nedyifyinyitay nje(s) nur yinter tyiel(yo) nomatay "tabelyay" pronomey ,sed anhkauh yinter lya personay ,ekzemplyo ,lye (<= myi) ,my (<= nyi) jas dyifyinyitay personay pronomey yi je (<= yiu) ,jey (<= yiuy ,onyi) jas nedyifyinyitay personay pronomey.

 

..lya kvara grava shanqhye jas necesa anstatauhyige pes tradyiciay personay yi tabelyay pronomey ,sed atentu ,ke chyiuy pronomey jas anstatauhnomey pes gravay vortklyasey yi hhavas konformayn fyinazheyn ,tamen forzheteblyayn  (,fyinazhe pes plyuralye jas "+y"):

..myi => lye ,nyi => my (= m(y)i(e) por "unuanyima" grupe da unuay personey)

,.vyi (ci) => dye (tye) ,vyi => qy /dzy/ (cy -+ amyikeca orh famyilyiareca forme) (,ekzyistas qhyentyilya forme "e(h)dye")

,.lyi => v(yu)e (= vyu(e) ,vyu ,vye) ,shyi => v(yi)e (= vyi(e) ,vyi ,vye) ,qhyi => f(yu)e (por masklye) ,f(yi)e (por femalye) ,fye (por masklye olj femalye ,orh ambauhseksa subjjekte ,orh senseksa objjekte)

,yilyi => zy

,.ankorauh unu "lyi" orh "shyi" => bye (by(u)e por masklye yi by(i)e por femalye)

,.ankorauh unu grupe da(s) "yilyi" => gy.

 

.!atentu ,ke posesyivay formey pes personay pronomey formyiqhyas hheljpo pes posesyiva sufyikse "+es+": lyes(a) (= myia) ,dyes(a) (= vyia ,cia) ,vyes(a) (= lyia ,shyia) ,mi(e)s(a) (= nyia) ,qi(e)s(a) (= vyia ,ekzyistas anhkauh amyikeca orh famyilyiareca forme: ci(e)sa) ,zi(e)s(a) (= yilyia)

,.ekzyistas reflyeksyiva partyikulye "sye" (= "syi" pjje Esperante) ,uzata pjje akuzatyiva forme "syen" anstatauh  akuzatyiva forme pes personay pronomey:

..lye amas lyen (= syen) => ..myi amas myin

,.dye amas dyen (= syen) => ..vyi amas vyin

,.vye amas vyen (= syen) => ..lyi (orh shyi) amas syin ,!sed atentu ,ke kyiam unu tryia persone amas lya alyian tryian personen lya reflyeksyiva forme ne jas uzata:

..vye amas byen => ..lyi (orh shyi) amas alyian lyin (orh alyian shyin).

..personay pronomey povas hhavyi (=> hhyi) yi alyiayn kazayn fyinazheyn krom lya akuzatyivay anstatauh uzyi konformayn prepozyicieyn ,ekzemplyo: "+s" por genyityive ,"+m" por datyive (donyityive).

 

..tre proksyima alj personay pronomey jas anhkauh solya reflyeksyiva pronome "s(y)e" ++ "mem" ,kyiu jas yiom(o) nodyifyinyita kaj pro tyieh necesas uzyi qhyin yipo yip (<= kuno kun) persona pronome (auh echj yip objjekta pronome ,auh yip substantyive mem) aljmenauh pjje unua fraze pes parolye yi pos(t)o eblyas uzyi qhyin memstaro ,chyar pos(t) chyi+tyieh lya pronome auh lya substantyive jam povas korekto komprenata.

..pro tyieh lya pronome "s(y)e" anhkauh esjas deklyinacieblya kyielyo personay pronomey yi substantyivey: s(y)esa ++ "syia"; s(y)em ++ "al syi"; s(y)en ++ "syin"; s(y)a ++ "mem(a)"; s(tj)i ++ "estyi mem(a)" .lya plyuralya forme "syey" pemdonas (<= aljdonas) suplyementan sencen "reciproke (unu lya alyian ,unu alj lya alyia ,k.t.p.)" ,ekzemplyo ,komparu:

.zyi lyav(at)jis syen ++ .yilyi lyavyis (chyiu) syin;

.zyi ljav(at)jis syeyn ++ .yilyi lyavyis (reciproke) unu lya alyia(y)n.

.anhkauh ekmemoru syignyifeyn pes:

syeym ++ "unu alj lya alyia"; syeysa ++ "komuna ,apartenata alj chyiuy auh alj chyiu elj yilyi".

 

..do ,vyi vyidas ,ke lya Eespa reflyeksyiva pronome "sye" hhavas (=> hhas) plyi muljto da(s) (<= da) formey yip konformay syignyifey ,olj (<= kolj => kyiom ,kyielj) => kjjo(lj) ,ko(lj) ambauh lya Esperantay pronomey "mem" yi "syi" ,.krom tyieh ,dyiversay formey pes lya Eespa pronome "sye" povas ji uzatay (pj)je rolye pes prefyikse ,sufyikse ,fyinazhe ,postfyikse yi echj radyike pes keljkay bazay vortey (substantyivey ,adjjektyivey ,verbey ,adverbey).

 

..pejs (<= elj) tabelyay pronomey tuj necesas memorfyiksyi nur oftouzatayn demandayn (yip demanda vochjmodulyade) orh ryilyatayn (lya samay ,sed ops (<= sen) demanda vochjmodulyade) yip prefyikse "k+": ke (<= ke (ryilyata subjjunkcie) ,= k(f)e = ke (<= kyieh) -+ plyisyimplyigyita forme pes demanda or(h) (<= auh) ryilyata pronome) ,kjje (<= kyiu) (pjje (chyi+)tyiu varyiante jas subkomprenata demande ryilyato pem (<= alj) nedyifyinyita persona pronome Je (= yiu) ,sed kve (= kyiu) (pjje (chyi+)tyiu varyianto jas subkomprenata demande ryilyato pem dyifyinyita persona pronome Ve (<= lyi ,shyi) ,ka (<= kyia) ,kjja (<= kyiu) (pjje (chyi+)tyiu varyiante ne jas (= njas) subkomprenata demande yip certa elyektade) ,sed kva (<= kyiu) (pjje (chyi+)tyiu varyiante jam jas subkomprenata demande yip certa elyektade: ?kyiu (=> ?kva) pejs yilyi (=> zyi).

 

..yinter personay pronomey jam jis menciyitay anhkauh nedyifyinay pronomey "hhe" ++ "yiu" kaj "hhe" ++ "yieh" ,kyiu nomyiqhyas anhkauh kyielyo lya kvazauhpersona (auh personyiga) objjekta pronome ,.mallyongay adjjektyivay formey pes (chyi) tyiuy pronomey ("(j)a" = "(hh)ja" ++ "yiu" yi "(j)a" = "(hh)ja" ++ "yia") koyincidas kun nedyifyinay artyikolyey ("ja" kaj "(h)ha" orh "(h)ha)" denasko ,sed nun ambauh nedyifyinay artyikolyey jas praktyiko maljplyi ofto uzatay pjje Eespa lyingve ,kolj (<= olj) pjje naciay lyingvey ,pro plyi ofta uze pes kuntekste por espryimyi dyifyinecen orh nedyifyinecen ,yi plyejo lya nedyifyinay artyikolyey povas renkontyiqhyi pjje dyialyogey (pj)je tre (auh echj tro) reduktyita komuna forme "(h)a(h)" ,chyar qhyi syimyilyas pem lya nedyifyina artyikolye pes tre populyara anglya lyingve.

..PRONOMEY..

..do ,my jam scias ,ke pjje Eespa lyingve pronomey jas tyiuy (=> fjjay) vortey ,kyiuy (=> kjjay) jas uzatay anstatauh substantyivey ,adjjektyivey yi adverbey ,.por komencantay eesp(en)ey lya lyerte uzyi pronomeyn tre plyifacilyigas partoprenen pjje yinterparolye ,chyar pronome nje (ofto: nje = ne) nomas subjjekten ,objjekten orh kvalyitan syignyifen ,kyiun (=> kjjan) lya komencante embarasyiqhyas tradukyi ,sed nur forsendas pejm (<= alj) qhyi (=> fe).

..pro tyieh unuavyico necesas konatyiqhyi nomo yip diversay pronomey ,plyejparto yip lya personay (yip dyiversay posedyivay kaj posesyivay formey) yi montray ,yi pos(t)o jam eblyas lyernyi  lya plyej(s) (=> p(ly)ejs(o) = p(ly)ejsh(o)) ofto uzatayn pjje yinterparolye verbeyn ,aljternadanto yilyian memoryigen yip lyernade pes restay pronomey ,sed pos(t)o jam eblyas lyernyi lya plyejs(h) ofto uzatayn pjje yinterparolye substantyiveyn ,adjjektyiveyn  yi adverbeyn.

.!nur (chyi+)tyiu taktyike pes lyingva lyernade donos eblyecen lyernyi ech maljfacilyan lyingven dum nur unu (=> jejlyo) monate de lyibera tempe ,ekzemplyo ,dum feryiey ,lyernanto qhyin nepro chyiutago ,yi pos(t)o (=> poso) ,certo necesas penemo uzyi novan lyingven praktyiko aljmenauh dum (=> pjje) sekva monate chyiutago por ne forgesyi qhyin (=> fen).

..pjje lya lyingve jas jenay bazay pronomay grupey: personay (nomyinatyivay ,genyityivay yi posed(iv)ay) ,kjjay povas ji lya dyifyinyit+personay yi nedyifyinyit+personay (pe(j)m kjjay ryilyatas ,ekzimplyo , j(j)e -+ yiu kaj j(j)ey -+ onyi) ,subjjektay (anhkauh nomyinatyivay ,genyituivay yi posedyivay) ,objjektay (anhkauh nomyinatyivay ,genyityivay yi posedyivay) ,adjjektyivay (kvalyitay yi dispozyiciay) yi adverbay (lyokay ,dyirektay ,kvantay (orh ,alyivorto ,nombray)) ,manyieray ,tempay (orh ,alyivorto ,momentay) orh kauhzay ,.fjjay (<= chyi+tyiuy) pronomey ,escepto lya personay (yip kazay subgrupey) ,entenas sekvayn varyiazheyn pes pronomey: nedyifyinay ,negatyivay ,ryilyatay (orh ,alyivorto ,demanday yip demanda tonakcente) ,montray ,kolyektyivay yi(p) dyispozyiciay ,kjjayn eblyas kolyektyi pjje tabelye ,pro kyieh zy (<= yilyi) nomyiqhyas kyielyo tabeljpronomey .sed lya nedyifyinan subjjektan pronomen 'j(j)e' (orh 'j(j)ey' pjje plyuralye) eblyas transportyi (yiomo kondyichyo) pejm (<= alj) grupe pes personay pronomey ,apartyiganto fen (<= qhyin) pjje subgrupe da(s) nedyifyinay personpronomey yi (<= kaj) uzanto fen kyielyo lya esperanta nedyifyina pronome 'yiu' (pjje syingulyare) yi 'onyi' (pjje plyuralye) ,.kutyimo lya Eespa pronome 'j(j)e' (pem kyiu konformas lya esperanta 'yiu') jas uzata nur pjje plyuralya forme 'j(j)ey' ,kjja plejo konformas pem lya esperanta pronomo 'onyi' ,sed yiufojo eblyas auh echj necesas uzyi syingulyaran formen 'j(j)e' ,kyiamo jas konata fakte ,ke nekonata aganta persone jas orh povas ji nur solya .yi ,malyo ,eblyas tuto ne uzyi lya pronomeyn ,aparto pjje (<= dum) rapyida krok(yiz)a (skyiza) varyiante pes parolye ,kaj pye (<= chye) fe (<= tyieh) anhkauh eblyas emfazyi suplyemento lya solyan (senpronoman) verben per transporte pes lya verba akcente pem vokalye pes verba fyinazhe.

..pjje lya tabelye vyi anhkauh trovos tyielyo (=> fjjo) nomatayn kombyinayn pronomeyn ,konsyistantay  kutyimo pejs du (=> jejdo) supremencihitay ,pleyparto pejs kolyektyivay ,dyispozyiciay orh montray.

..restay personay pronomey jas jenay (= f(jj)ay):

.l(j)e(h) -+ myi;

.d(j)e(h) -+ vyi (neuhtralya forme pes aljparolye yinter dyiversaqhyay kauh dyiverssocistatay hhomoy); t(j)e(h) -+ ci (forme pes aljparolye yinter amyikey orh amyikemay hhomey ,samaqhyulyey ,yinter yinfaney yi pem yinfaney orh pem muljto plyi (=> p(l)ej) juna hhome).

.v(j)e(h) -+ lyi ,shi auh qhyi (neuhtralya komuna forme pes mencie pes chyiuy tryiay (=> jejvay) personey ,krom du (=> jejdo) yinterparolyantey ,auh pes ceteray seksay vyivazhey ,ekzemplyo ,anyimalyey ,byirdey k.t.p. (=> yi f.p.)); f(j)e(h) -+ qhyi (forme pes personyiga mencie pes senseksay (=> opseksay) vyivazhey yi opvyivay objjektey).

..pjje Eespa lyingve ekzyistas anhkauh pronoma forme pes mencie pryi unuopa kvara foryigyita persone b(j)e(h) nur por hhomey ,sed por ceteray vyivay subjjektey orh opvyivay objjektey eblyas uzyi nur lya tryian personan pronomen yip maljproksyimyiga prefyikse 'e+':

.evje(h) -+ yi lyi ,yi shi ,yi qhyi (anhkorauh jejlyo (<= unu) 'lji' ,'shi' orh 'qhyi');

.efje(h) -+ yi qhyi (anhkorauh jejlyo 'qhyi');

.eb(j)e(h) -+ yi  yiu (anhkorauh jejlyo yiu hhome).

 

..se (=> yif) vokalye pes lya pronome pjje rapyida parolye reduktyiqhyas ,(do) => (mo) necesas syignyi qhyin per apostrofe.

..do (=> (yi)fo) ,pjje Eespa lyingve ne ekzyistas specialyay neqhyentyilyecay personay pronomey ,sed per nokorekta uzo pes lya pronomey 'tje' kaj 'fje' eblyas hheljpyi espryimyi neqhyentyilyan kaj noestyiman ryilyaten pem yiu.

..malyo (=> nono) ,montryi qhyentyilyecen yi emfazyi estyiman ryilyaten pem yiu (=> je) eblyas per personay pronomey yip tyielyo (=> fo) nomatay seksay sufyiksoy '+(y)i(n ,l ,r(h))+' (por vyiryiney) yi '+u(n ,l ,r(h))+' (por vyirey) ,sed por ambauhseksay vyivazhey necesas uzyi kunmetyitan seksan sufyiksen "+(y)iu(n ,l ,r(h))" (.pjje seksay sufyiksey ,uzatay pjje pronomey ,lya konsonanto "n" ,"l" orh "r(h)" jas kutyime forzhetata) ,sed maljproksyimyiga prefyikse 'e(h)+' anhkauh aljdonas syignyifen pes estyimece ,dyismovanto yimagan socistatan dyistancen qhyis (=> pam(s)) yinterparolyante ,kyiu prosperyis: edje -+ Vyi.

..plyuralya forme pes personay pronomey pjje Eespa lyingve anhkauh ekzyistas ko (<= kyielyo) auhtonoma ,sendependa pet(s) lya konforma syingulyara forme ko pjje Esperante: lje (myi) -+ mj(ie)y (nyi); dje (vyi (syingulyara) ,ci) -+ qj(ie)y /dzj(ie)y/ (vyi plyuralya)) ,vje (lyi ,sh(y)i) -+ zj(ie)y (yilyi) ,bje (ankorauh unu (=> jejlyo) lyi orh shyi) -+ gj(ie)y (keljkay (=> (kj)j(o)ay) alyiay yilyi) kaj tyielyo plyu (=> yi fo p(l)ej) ,sed ekzyistas yi alyia eblyece.

..lya Eespayn plyuralyayn personayn pronomeyn eblyas kombyinyi pejs (kj)j(o)ay (<= keljkay) konformaj syingulyaray (lyauh (=> pjjej) sence) personay pronomey per kunyige pes lya pronomay konsonantoy kaj pro tyio en Eespa lyingve ekzyistas keljkay (=> jay) varyiazhey pes chyiu plyuralya persona pronome konforma pem jejlya (<= unu) Esperanta plyuralya pronome ,ja povas ji ,ke nyi = myi + yiu(y) ,nyi = myi + vyi (syingulyara yip fyinazho "+e(h) orh plyuralya) ,nyi = myi + lyi ,nyi = myi + lyi + vyi (syingulyara orh plyuralya) yi fo p(l)ej:

.lj(e) + bj(e) = ljebj(i(e)) -+ nyi (myi yi anhkorauh jejlyo (je) persone);

.lj(e) + bj(i(e))y = ljbj(i(e))y = ljebj(i(e))y -+ nyi (myi yi anhkorauh kjjoay personey);

.lj(e) + dj(e) = lj(e)dj(ie) -+ nyi (myi yi vyi);

.lj(e) + dj(e) + vj(e) = ljdjevj(ie) -+ nyi (myi ,vyi yi lyi orh shi);

.lj(e) + vj(e) = lj(e)vj(ie) -+ nyi (myi yi lyi orh shi);

.dj(e) + bj(e) = djebj(ie) -+ vyi (duopo vyi yi yiu);

.dj(e) + bj(ie)y = djebj(ie)y -+ vyi (vyi yi yiuy);

.vj(e) + bj(e) = vjebj(ie) -+ yilyi (duopo lyi orh shi yi yiu);

.vj(e) + bj(ie)y = vjebj(ie)y  -+ yilyi (lyi orh shi yi yiuy).

 

..lya personay (anstatauh)substantyivay kaj alyiay anstatauhsubstantyivay pronomey ,kjjay hhas substantyivan fyinazhen '+e(h)' ,yi anhkauh lya personay (anstatauh)adjjektyivay yi alyiay anstatauhadjjektyivay pronomey ,kjjay hhas adjjektyivan fyinazhen '+a(h)' ,povas hhyi suplyementayn kazayn fyinazheyn ,kjjayn hhas lya konformay substantyivey yi adjjektyivey .realye ne chyiuy fyinazhey pes gramatyukay kazey jas uzatay por lya pronomey ,sed formalyo zy povas hhyi sekvayn fyinazheyn pes 11 (=> jjLL = jejl(yichy)elyo = jejlyelyo) senprepozyityivoy (fo nomyiqhyas gramatyikay senprepozyiciay kazey) orh lya kazayn prepozyicieyn eblyas uzyi (p)a(ntauh) (=> pa) lya pronomey por 10 (=> jjLJ = jejchyo = jejlyejo) sekvay prepozyityivey (fo nomyiqhyas gramatyikay kazey ,por formyige pes kjjay eblyas uzyi 10 (jejchyo) prepozyicieyn konformo):

..tabelye No1: gramatyikay kazey kun eblyay kazay prepozyiciey

.nome pes kaze	.kaza fyinazhe	.eblya kaza prepozyicie
.nomyinatyive:	+(e); +(a)	malyestas
.lyokatyive:(+(ly)o)	+(e); +(a)	pjje(o) -+ en (=yinterno)
.datyive (= donyityive):	+(e)m; +(a)m	p(j)e(o)m = pe(j)m -+ alj
.akuzatyive:	+(e)n; +(a)n	pjje(o)n = pjjen -+ en (=yinternon)
.genyityive (prenyityive; posedyi(tyi)ve; posesyi(tyi)ve):	+(e)t(s) = +(e)c; +(e)s; +(e)s(a) ,+eva	p(j)e(o)t(s) = p(j)ec = pe(j)t(s) -+ de;   p(j)e(o)s ,pes ,dep(e)s -+ de (postsubstantyiva) ,pe(j)s -+ elj (postverba);
.kreatyive:	+(e)z; +(e)z(a)	p(j)e(o)z ,pez -+  far ,fare de
.ryimedyi(tyi)ve (= materyialyi(tyi)ve):	+(e)lj; +(e)lj(a)	p(j)e(o)lj ,pelj -+ fare elj
.yinstrumentyive:	+(e)r(sem); +(e)r(sem)(a)	p(j)e(o)r(sem) ,per(sem) -+ per
celyityive (= preferyityive):	+(e)por(s)	p(j)(e)(o)por(s) ,por(s) -+ por
.kauhzyi(tyi)ve:	+(e)pro(s)	p(j)(e)(o)pro(s) ,pro(s) -+ pro

 

..do ,lya personay pronomey ne jas realyo uzatay ,ekzemplyo ,pjje formey pes yinstrumentyive orh ryimedyive (,kjja povas nomyiqhyi yiufoje (=> jefoje) ko materyialyive) yi sufyichyo malyofta jas yilyia (=> zyi(e)sa) forme pes prenyityive orh posedyive ,sed forme pes posesyive jas ofto uzata yi lya personay pronomey facilyo transformyiqhyas pjje lya posesyivay:

.ljesa(y) -+ myia(y); ljejsa(y) = mi(e)say -+ nyia(y); dje(g)sa(y) -+ vyia(y) (por unu hhomo); qji(e)sa(y) -+ vyia(y) (por keljke da hhomoy); vjesa(y) -+ lyia(y) orh shia(y) (dependo pes kuntekste); vje(bj)esay = zji(e)sa(y) -+ yilyia(y); (bj)e(y)sa(y) = b(j)ysa(y) -+ yies.

..por ne dependyi pes kuntekste lya personay pronomey povas hhyi suplyementan seksan sufyiksen ,uzo pes kjja ne nur emfazas qhyentyilyecen ,ekzemplyo ,pes yinfane ryilyato pem plyenejqhya yinterparolyante ,sed anhkauh donas suplyementan kaj gravan por yinterparolyantey yinformen pryi sekse pes forestanta persone ,pryi kjja zy yinterparolyas ,.sufyikse +(jy)u(n ,l ,r(h))+ yindyikas vyiran (=> munan) seksen yi sufyikse +(jy)i(n ,l ,r(h))+ yindyikas vyiryinan (=> myinan) seksen: vju(n ,l ,r(h))(e) -+ lyi; vji(n ,l ,r(h))(e) -+ shi; zju(n ,l r(h))(e)y -+ yilyi (nur vyirey); zji(n ,l ,r(h))(e)y -+ yilyi (nur vyiryiney).

..persona pronome 'f(j)e' -+ 'qhyi' ,kjja jas fakto kvazauhpersona auh personyiga pronome ,chyar fe jas ofto uzata anhkauh por opvyivay objjektey ,povas ji anstatauhyigyita pjje montray pronomey 'f(j)e(hh)je' -+ 'chyi+tyio' ,'efje(hh)je -+ 'tyio' orh 'fjje(hh)je' -+ 'chyi+tyiu' ,'efjje(hh)je' -+ 'tyiu' pjje chyiutaga parolye dependo pes konkreta parolya syituacie ,ke hheljpas varyiyigyi parolyen yi evyityi fesan tedecen ,.fjjayn montrayn pronomoyn eblyas nomyi plyej (<= plyi) qhyusto ko objjektay pronomey dyiferenco pet(s) lya personay ,kjjay anhkauh hhas posesyivan formen pes pronomey yip adjjektyiva (vokalya) fyinazhe '+a' ,!atentu ,ke same objjektay pronomey hhas montran formen pes pronomey ,t.e. (=> f.j.) efektyivo montrayn pronomeyn yip adjjektyiva fyinazhe '+a': fje(hh)ja ,f(j)a -+ chyi+tyia; efje(hh)ja ,ef(j)a -+ tyia.

..tre proksyima pem personay pronomey jas anhkauh solya reflyeksyiva pronome 's(j)e' -+ 'mem' ,kjja jas yiom(o) nedyifyinyita yi pros fe necesas uzyi fen yipo yip persona pronome (orh echj yip objjekta pronome ,orh yip substantyive mem (=> s(j)e)) aljmenauh pjje jejla (<= unua) fraze pes parolye yi poso eblyas uzyi fen memstaro ,chyar pos fe lya pronome orh lya substantyive jam povas korekto komprenata ,.pro tyio lya pronome 'sje' anhkauh jas deklyinacieblya ko personay pronomey yi substantyivey: sjesa -+ syia; sjem -+ al syi; sjen -+ syin; sja -+ mem(a); sj(t)i -+ estyi mem(a) syi ,.lya plyuralya forme 'sjey' aljdonas suplyementan sencen 'reciproko (unu lya alyian ,unu alj lya alyia ,k.t.p.)' ,ekzemplye ,komparu:

.vjej(ey) ljav(at)jis sjen -+ .yilyi lyavyis (chyiu) syin;

.vjej(ey) ljav(at)jis sjeyn -+ .yilyi lyavyis (reciproko) unu lya alyia(y)n.

.anhkauh ekmemoru syignyifeyn pes:

sjeym -+ unu alj lya alyia; sjeysa -+ komuna ,apartenata alj chyiuy auh alj chyiu elj yilyi.

..do ,vyi vyidas ,ke lya Eespa reflyeksyiva pronome 'sje' hhas plyej (<= plyi) muljto da formey yip konformay syignyifey ,(k)olj ambauh lya esperantay pronomey 'mem' kaj 'syi' .krom tyio ,dyiversay formoy de lya espa pronome 'sje' povas ji uzatay pjje rolye pes prefyikse ,sufyikse ,fyinazhe ,pos(t)fyikse yi echj radyike pes jay bazay vortey (substantyivey ,adjjektyivey ,verbey ,adverbey).

..yinter personay pronomey jam estjis menciyitay anhkauh nodyifyinay pronomey '(h)hje' -+ 'yiu' kaj '(h)hje' -+ 'yio' ,kjja nomyiqhyas anhkauh ko lya kvazauhpersona objjekta pronome ,.adjjektyivay formey pes fay pronomey ('(h)hj(e)a' -+ 'yiu' kaj '(h)hj(e)a' -+ 'yia') koyincidas yip nodyifyinay artyikolyey ('(h)hja' kaj '(h)hja') denasko ,sed nun ambauh nodyifyinay artyikolyey jas praktyiko maljplyej ofto uzatay en Eespa lyingvo ,kolj pjje naciay lyingvey ,pros plyej ofta uze pes kontekste pors espryimyi dyfyinecen orh nodyifyinecen ,yi plyejo lya nodyifyinay artyikolyey povas renkontyiqhyi pjje dyialyogey pjje tre (orh echj tro) reduktyita komuna forme '(h)a'.

..negatyivay pronomey formyiqhyas pejs lya nodyifyinay pero pes prefyikse 'n(o)j(e)+' ,dyispozyiciay yi kolyektyivay pronomey -+ pero pes prefyiksey 'chj(e)+'  yi 'fsj(e)+' ,montray pronomey -+ pere pes prefyikse '(e)fj(e)+' yi ryilyatay (orh ,alyivorto ,demanday) pronomey -+ pero pes prefyikse 'kj(e)+' ,.fo formyitayn pronomoyn eblyas facilye montryi pjje lya bono organyizyita tabelye yi pros fe lya pronomey nomyiqhyas yiufojo ko lya tabelyay ,.en tabelyo No.2 jas montratay Eespay korelyatyivay tabeljpronomey comparo yip lya Esperantay.

..lya tabelye pes Eespay korelyatyivay pronomey hhas 70 bazayn vorteyn yip 5 karakteryizay radyikay konsonantey ,kjjay jas prezentyitay en lya kolyumne pors nodyifyinay pronomey: +j+ ,+hhj+ ,+hhj+ ,+l+ ,+r+ ,+m+ ,.syiavyico lya nodyifyinay pronomey jas bazay pors kreyi ceterayn korelyatyivayn pronomeyn pero pes karakteryizay prefyiksey : n(o)j(e)+ (ops lya vokalyey 'o' yi 'e' pjje(j) rapyida parolye) ,chj(e)+ ,fsj(e)+ ,fj(e)+ ,kj(e)+.

..ekzyistas eblyece per ryipete orh kombyine pes jejdo (<= du) dyiversay karakteryizay prefyiksey plyifortyigyi orh lyimyigyi karakteryizan sencen pes pronomey pjje konformay kolyumney pes lya tabelye ,sed ekstrema aljdona prefyikse jam nje povas ji reduktyita per forzhetade pes lya prefyiksa vokalye '+o' .ekzemplyo ,ryipete de prefyikse 'chjo+' yip syignyife de kolyektyivece ('chyiu' ,'chyio' ,'chyia') plyifortyigas lya syignyifen pa(m)s lya syignyifo 'chyiu elj chyiuy' ,pors fe pjje Esperante jey uzas lya partyikulyen 'ajn':

chjechj(e)je -+ chyiu elj chyiuy ,yiu ajn; chjechj(e)(h)hje -+ chyio elj chyioy , yio ajn;

chjechj(e)(hh)ja -+ chyia elj chyiay ,yia ajn; chjefj(e)je -+ chyiu elj tyiuy ,k.t.p.

..pejs lya tabeljpronomey eblyas formyi novayn vorteyn ,ekzemploe ,per aljdone pes prepozyiciay prefyiksey orh per anstatauhade pes fyinazhey: pjetkljo(h)hjo -+ de kyie; chj(e)jey -+ chyiuy.

..tabelyo No.2: Eespay tabeljpronomoy kompare  kun lya Esperantay

.syignyifo:	nedyifyina (hh(a)kj)+ ,(hh(a)k)+	negatyiva no(hh(a))+ = n(o)(hha)+ = n+	ryilyata orh demanda (?)k(a)(k(j))+	montra (e)fj(a)' (k(j))+	dyispozyicia chj(a)(k(j))+ ,kolyektyiva fsj(a)(k(j))+	kombyina (ekzemplye: chyachj(k(j))+ ,chyafj(k(j))+)
anstatauh' substantyiva
subjjekta nomyinatyiva (+e)	hh(a)(k)je = je -+ yiu	no(hha)je ,n(o)(kj)je = nokjje = njje -+ nenyiu	(?)k(a)(hha)' je = kaje =            ,(?)kjje = kve -+ (?)kyiu	(e)fj(a)(k)' je ,(e)fj(akj)je = (e)fjje -+  chyi+tyiu (tyiu)	chj(a)(kj)je   ,chj(akj)je -+ chyiu ,fsj(a)je = fsjje -+ chyiu	chyachj(a)je ,chyachjje -+ yiu ajn ,chyiu elj chyiuy; chyafjje -+ chyiu elj tyiuy
same ,sed lya genyityiva (+es)	hh(a)(k)jes -+ yies	n(o)jjes = njjes              -+ nenyies	kj(a)jes = kjjes =              -+ kyies	(e)fj(akj)' jes = fj(akj)jes = fjjes -+    chyi+tyies (tyies)	chj(a)jes = chj(akj)jes -+ chyies ,fsj(a)jes = fsj(akj)jes	chyachj(a)jes -+ chyies elj chyiuy ,yies ajn
anstatauh' substantyiva objjekta nomyinatyiva (+e)	hh(a(k))je -+ yio	n(o)(hh)je = n(ohh)je = n(j)e = ne        -+ nenyio	kj(a)(hh)je = = k(j)e = k(f)e = ke -+ kyio	(e)fj(a)' (hhj)e = f(j)e -+ chyi+tyio (tyio)	chj(a)(hh)je = chjye ,fsje -+ chyio	chyachj(a)' (hh)je -+ yio ajn
same ,sed lya genyityiva (+es)	hh(a(k))' jes -+ yies	n(o)(hh)jes = n(j)es -+ nenyies	kj(a)(hh)jes = k(j)es -+ kyies	(e)fj(a)' (hhj)es = f(j)es -+ chyi+tyies	chj(a)' (hh)jes chjyes -+ chyies	chyachj(a)' (hh)jes -+  yies ajn
anstatauh' adjjektyiva
posed(yiv)a subjjekta (+esa)	(hhj(a)k)+ jesa -+ yies	n(o)(hh)jesa = n(jj)esa -+ nenyies	kja(hh)jesa = kjjesa-+ kyies	(e)fj(a)' (hh)jesa = fjjesa -+ (tyies) chyi+tyies	chj(a)(hh)je'sa = chjjesa -+ chyies	chyachj(a) (hh)jesa -+       yies ajn
posed(yiv)a objjekta (+esa)	(hhj(a)k)+ jesa    -+ yies	n(o)(hh)(j)esa = n(j)esa -+ nenyies	kj(a)hhjesa = k(j)esa -+ kyies	(e)fj(a)' (h)hjesa = f(j)esa -+ (tyies)	chj(a)' (hh)jesa = chjyesa -+ chyies	chyachj(a)' (hhj)esa -+ yies ajn­­
kvalyita subjjekta	(hhj(a))+ja -+ yiu	n(o)(hh)j(e)'ja = njeja = n(o)j(e)ja          -+ nenyiu	kj(a)(hh)jeja = kjjeja -+ kyiu	(e)fj(a)(hh)'j(e)ja = efjjeja -+ (tyiu)	chj(a)(hh)ja = chjjeja -+ chyiu	chyachj(a) (hhja -+ yiu ajn
.syignyifo:	nedyifyi-na	negatyiva	ryilyata auh demanda	montra	dyispozyi' cia ,kolyek' tyiva	kombyina
kvalyita objjekta	(hhj(a))ja -+ yia	n(o)(hh)ja = n(o)ja = nja -+ nenyia	kj(a)(hhj)a = k(j)a = ka -+ kyia	(e)fj(a)' (h)hja = ef(j)a = efa -+ (tyia)	chj(a)(hh)ja = chjya -+ chyia	chyachj(e)' (h)hja -+       yia ajn
dyispozyicia	(hh)j(o)ja -+ yioma	n(o)(hh)jja = n(o)jja = njja -+ nenyioma	kj(o)(hhj)ja = kjja -+ kyioma	(e)fj(a)' (hh)jja = efjja -+ (tyioma)	chj(a)(h)hjja = chjja -+ chyioma	chyachj(a)' (h)hjja = chyachjja -+ yioma ajn
anstatauh' adverba
kvanta (nombra)        (+jo)	(hh)jejo -+ yiom	n(o)j(hh)j(e)jo = n(o)jjo -+ nenyiom	kj(a)(hhj)' j(e)jo = kjjo -+ kyiom	efjjo -+ (tyiom)	chj(a)j(h)hjo = chjjo -+ chyiom	chyachj(a)' j(h)hjo = chyachjjo -+ yiom ajn
lyoka (+l(jy)o)	(hh)jeljo -+ yie	n(o)(hh)ljyo = n(o)ljyo -+ nenyie	kj(a)(hh)ljo = k(j)ljyo -+ kyie	(e)fljyo -+ (tyie)	chj(a)(hh)ljo = chjljyo -+ chyie	chyachj(a)' (hh)ljo      -+ yie ajn
dyirekta (+lom ,+lon)	(hh)jeljom ,jeljon -+ yien	n(o)' j(e)ljyom,n -+ nenyien	kj(a)' (hh)ljom,n = kl(jy)om,n -+ kyien	(e)fj(a)' ljom,n -+ (tyien)	chj(a)' (hh)ljom,n = chjljyom,n -+ chyien	chyachj(a)' (hh)ljom,n -+ yien ajn
manyiera (+ro(m))	(hh)' j(e)ro(m) -+ yielj	n(o)jro(m) = noj(e)ro(m) = nojro(m) -+ nenyielj	kj(a)' (hhj)ro = kro(m) -+ kyielj ,per kyio	(e)fj(a)' ro(m) -+(tyielj)	chj(a)' ro(m) -+ chyielj	chyachj(a)' (h)hjro -+ yielj ajn
tempa (momenta)     (+mo(m))	(hh)j(e)' mo(m) -+ yiam	n(o)' (h)hjmo(m) = nojmo(m) -+ nenyiam	kj(a)' (h)hjmo = kmo(m) -+ kyiam	(e)fj(a)' mo(m) -+ tyiam	chj(a)' mo(m) -+ chyiam	chyachj(a)' (h)hjmo = chyachjmo -+ yiam ajn
kauhza   (pro(s)+)	pro(s)(hh)'(k) = pro(s)ke -+ yialj	n(o)pro(s)'ke = noproke -+ nenyialj ,ne pro kyiu(o)	pro(s)(ka)'ke = proke -+ kyialj	pro(s)' (e)fj(e)(s) -+ (tyialj)	pro(s)' chjye(s) -+ chyialj	pro(s)' chyachjye(s) -+ yialj ajn
celya (= prefera) (por(s)+)	por(s)ke = por(s)ke ,porhhe = por(s)kjje	n(o)por(s)ke ,noporke -+ ne por kyio ,ne por kyiu	por(s)(ka)'ke = porke -+ por ke ,por kyio ,por kyiu	por(s)' (e)fje(s) -+ por chyi tyio (tyio)	por(s)' chjye(s) -+ por chyiu celyo	por(s)' chyachjye(s) -+ por yiu ajn celyo

 

..atentu ,ke pjje lya tabelye jas montryitay  fo nomatay plyenay formey pes vortey ,sed vyi vyidas anhkauh pjje lya vortey yinter krampey keljkayn lyitereyn ,kjjayn eblyas forzhetyi (t.e. nje skryibyi kaj nje prononci zyn) yi fo kreyi plyi nonlyonhgayn rapyidparolyayn formeyn .tamen pjje lya tabelye nje eblyas montryi chyiuyn mallyongayn formeyn pes vortey yi pro(s) fe lya plyejs(h) (<= plej) rapyidparolyayn formeyn vyi trovos en lya lyecioney ,ekzemplyo , lya tempa adverbe 'nojmo(m)' (nenyiam) hhas lya plyejs mallyongan formen 'njmo'.

 

..atentu anhkauh ,ke ekzyistas eblyece per ryipete orh kombyine pes keljkay dyiversay karakteryizay prefyiksey plyifortyigyi orh lyimyigyi karakteryizan sencen pes pronomey pes konformay kolyumney pjje lya tabelye ,sed ekstrema aljdona prefyikse jam nje povas ji reduktyita per(s) forzhete pes lya prefyiksa vokalye '+a' ,ekzemplyo ,jas eblya nur lya plyejs mallyonhga forme 'chyachj(ka)mo' (yiam ajn).

..pejs lya tabeljpronomey eblyas formyi novayn vorteyn ,ekzemplyo ,per aljdone pes prepozyiciaj prefyiksey orh per anstatauhe pes fyinazhey:

?pjejtklyo -+ ?de kyie; .pjejtflyo -+ .de tyie; ?pjjejnklyo(n) (egalyas alj lya tabelya '?klyon') -+ ?kyien; chjjey -+ chyiuy; chjey -+ chyio(y).

.rezuljto pes sufyichyo forta mallyonhgyige jay vortoy povas yiqhyi ko hhomonyimey:

?kjeja = ?kjja(ka) -+ ?kyiu; ?kjahhjeja = ?kjja(ka) -+ ?kyioma.
.nopersonay (fo (<= tyielj) nomatay tabelyay) pronomey:

..atentu ,k(y)e same objjektay pronomey hhas montran formen pes pronomey ,t.j. efektyivo montrayn pronomeyn yip adjjektyiva fyinazhe "+a": f(ajak)a ,fa ++ "chyi+tyia"; ehf(ajak)a ,e(h)fa ++ "tyia".

..negatyivay pronomey formyiqhyas pejs lya nedyifyinay pero pes prefyikse "n(o)+" ,kolyektyivay (kjjay ankauh nomyiqhyas plyej detalyo ko determyine dyistryibutyivay dyispozyiciay) pronomey ++ pero pes prefyikse "ch(ya)(k)+" , hhazarde (nedetermyine) dyistryibutyivay dyispozyiciay (ankauh kolyektyivay) pronomey ++ pero pes prefyikse "fs(ya)(k)+" (prunteprenyita elj lya rusa lyingve) ,montray pronomey ++ pero pes prefyikse "(eh)f(a)+" ((chyi) tyio yinter krampey lya prefyikse eh+ jas uzata pors plyi foray objjektey ,t.j. kontrauho komparo pes lya sama ruslyingva prefyikse ,kjja montras pem (<= alj) plyej proksyima objjekte) yi ryilyatay (auh ,alyivorto ,demanday) pronomey ++ pero pes prefyikse "(?)k(a)+" (,.noto: syimyilya sufyikso "+k+" prunteprenyita elj lya rusa lyingve ankauh povas chyehestyi suplyemento ,sed ne devyigo).

..fo formyitayn pronomeyn eblyas facilyo montryi pjje lya bono organyizyita tabelye yi pro(s) tyie lya pronomey nomyiqhyas yiufojo ko lya tabelyay ,.pjje tabelye No.2 jas montratay lya Eespay korelyatyivay tabeljpronomey komparo yip lya Esperantay.

..lya tabelyo de Eespay korelyatyivay pronomey hhas muljtayn bazayn vorteyn yip keljkay karakteryizay radyikay konsonantey orh lyiterkombyiney ,kjjay jas prezentyitay pjje lya kolyumne por nedyifyinay pronomey yip nedyifyina baze j(a)+ ,.syiavyico lya nedyifyinay pronomey jas bazay por kreyi ceterayn korelyatyivayn pronomeyn pero pes karakteryizay prefyiksey : n(o)+ (ops (<= sen) lya vokalye "o" (pjje)mo(m) (<= dum) rapyida parolye) ,ch(ya)+ ,fs(ya)+ ,(eh)f(a)+ ,k(a)+ ((chyi+)tyiun lyastan prefyiksen eblyas aljdonyi pem lya ceteray yi yiufojo pem memstara pronome "ka" jam pjje rolye pes plyifortyiga sufyikse: chyaka ,fsyaka ,(eh)faka ,kaka).

..antauh ryigardyi lya tabelyen necesas atentyigyi lya lyeganteyn ,ke lya unua parte de lya lyernolyibre jas destyinyita precipo pem spertay esperantyistey+yinterlyingvyistey ko tre orh echj tro detalya yinforma materyialye yip superflyuay konkureblyay varyiantey pes vortey yip lya sama syignyife (,por(s)ke montryi pem zy dyiversayn avantaqhyeyn pes  Eespa lyingve pjje forme pes EsperantEespa varyiante komparo yip Fundamenta Esperanto) ,kjjay ,povas ji ,echj nohekzyistas pjje lya esperanta gramatyike ,pros kyie lya komencante ,vershajno ,nopovos komprenyi zyn.

..necesas memoryi ,kye lya Eespa gramatyike jas unyiversalya supergramatyike ,kompyilyita pejs dyiverslyingvay gramatyikay regulyey ,yi chyiu komencanta Eespene rajtas uzyi pjje  s(es)a = sa (<= syia) propra naciEespa parolye nur gramatyikayn elyementeyn syimyilyayn pem lya naciay kaj echj krokodyilyi (uzyi naciayn bazayn vorteyn pjje lya parolye).

..do ,lya komencante ,!ne hhaljtyigu (pjje)mo(m) lyegado de nekomprenyita gramatyika materyialye yi lyegu plyu pams (<= qhyis) lya praktyika parte pes lya lyernolyibre ,pjje kjja lya komencante trovos nur syimplyan yinformen  por(s)ke praktyiko uzyi mo(m) chyiutaga EsperantEespa parolye pes ordyinaray hhomey.
..tabelye No.3: Eespay tabeljpronomey komparo  kun (<= yip(sem)) lya esperantay

 

.syignyife pes pronome:	nedyifyina j(a)(ka)+	negatyiva n(o)(ka)+	ryilyata auh demanda (kun demanda tonakcente) (?)k(a)(ka)+		montra (e(h))' f(a)(ka)+	dyispozyicia (dyistryibua determyine): - ch(ya)(ka)+		dyispozyicia (dyistryibua hhazarde): - fs(ya)(ka)+
anstatauh' substantyi''va (subjjekta ,objjekta) nomyinatyi'va (+e)	j(a)(hh)e (yiu) ,j(a)(hh)e (yio) komuna: j(a)e (yiu = yio)	noj(a)' (hh)e = noje (nenyiu) ,noj(a)' (hh)e = noje (nenyio)	(?)k(a)j(a)' 'hhe = (?)k(a)j(a)e =  (?)k(j)je ((?)kyiu) ,(?)k(a)j(a)' 'hhe = (?)k(a)j(a)e = (?)kje ((?)kyio) ,ke - "ke"estas konjjunkcie.		f(a)j(a)' 'hhe = faj(a)e (chyi tyiu) ,f(a)j(a)' 'hhe = taj(a)e (chyi tyia) komuna: e(h)f(a)' 'j(a)e (tyiu,tyia)	ch(ya)j(a)' 'hhe = chj(a)e (chyi chyiu) ,ch(ya)j(a)' 'hhe = chj(a)e (chyi chyio) .plyuralyo: ch(ya)j(a)ey = chjy (chyiuy)		fs(ya)(hha)je (yiu chyiu) ,fs(ya)' '(hha)je (yio chyio) komuna: fsj(a)e (yiu chyiu = yio chyio) .plyuralyo: fs(ya)j(a)ey fsjy (chyiuy)
posedyiva (+es)	j(a)es (yies)	n(o)j(a)es (nenyies)	(?)k(a)j(a)es ((?)kyies)		f(a)j(a)es (chyityie)	ch(ya)j(a)es (chyichyies)		fs(ya)j(a)es (yies chyies)
anstatauh' adjjektyiva (+a)
poses(yiv)a subjjekta (+esa)	j(a)(hh)esa ,j(a)esa ++ yies	n(o)j(a)' '(hh)esa ,n(o)j(a)esa ++ nenyies		(?)k(a)j(a)' '(hh)esa = (?)k(j)jesa ++ kyies	(eh)f(a)' 'j(a)' '(hh)esa ++ (tyies) chyi+tyies		ch(ya)j(a)'  '(hh)esa ++ chyi chyies	fs(ya)j(a)' '(hh)esa ++       yies ajn chyies
poses(yiv)a objjekta (+esa)	j(a)(hh)esa ,j(a)esa ++ yies	n(o)j(a)' '(hh)esa ,n(o)j(a)esa ++ nenyies		(?)k(a)j(a)' '(hh)esa = (?)kjesa ++ kyies	(eh)f(a)' 'j(a)' '(hh)esa ++ (tyies)		ch(ya)j(a)' '(hh)esa ++ chyi chyies	fs(ya)j(a)' '(hh)esa ++ yies ajn chyies­­
kvalyita subjjekta	j(a)(hh)a ,ja ++ yiu	n(o)j(a)' '(hh)a ,noja ++ nenyiu		(?)k(a)j(a)' '(hh)a ,?k(j)ja ++ kyiu	(eh)f(a)' 'j(a)' '(hh)a ,(e)f(a)ja ++ (tyiu)		ch(ya)j(a)' '(hh)a ,chja ++ chyi chyiu	fs(ya)j(a)' '(hh)esa ,fsja ++ yiu ajn chyiu
kvalyita objjekta	j(a)(hh)a ,ja ++ yia	n(o)j(a)' '(hh)a ,noja ++ nenyia		(?)k(a)j(a)' '(hh)a ,?kja ++ kyia	(eh)f(a)' 'j(a)' '(hh)a ++ (tyia)		ch(ya)j(a)' '(hh)a ,chja ++ chyi chyia	fs(ya)j(a)' '(hh)esa ,fsja ++       yia ajn chyia
dyispozyi' 'cia	j(a)ja = jja ++ yioma	n(o)j(a)ja = n(o)jja ++ nenyioma		(?)k(a)j(a)' ja , (?)kjja ,kajja ++ kyioma	(eh)f(a)' 'ja ,(e)tjja ++ (tyioma)		ch(ya)j(a)ja ,chj(a)ja ,chjja ++ chyi chyioma	fs(ya)j(a)ja ,fsj(a)ja ,fsjja ++ yioma ajn chyioma
anstatauh' adverba (+o)	nedyifyina j(a)+	negatyiva n(o)+		ryilyata auh demanda (kun demanda tonakcente) (?)k(a)+	montra (e(h))' f(a)+		dyispozyicia (dyistryibua determyine): - ch(ya)+	dyispozyicia (dyistryibua hhazarde): - fs(ya)+
kvanta (nombra) (jo)	j(e)jo = jjo ++ yiom	n(o)j(a)jo ,n(o)jjo ,njjo ++ nenyiom		?k(a)j(a)jo ,k(a)jjo ,kjjo ++ kyiom	(eh)f(a)' 'j(a)jo ,(e)f(a)jjo ,(e)fjjo ++ (tyiom)		ch(ya)j(a)jo ,chj(a)jo ,chjjo ++ chyi chyiom	fs(ya)j(a)jo ,fsj(a)jo ,fsjjo ++ yiom ajn chyiom
lyoka (+ly(e)o)	j(a)ly(e)o ,jly(e)o ++ yie	n(o)j(a)lyo ,n(o)jly(e)o ,njly(e)o ++ nenyie		?k(a)j(a)lyo ,k(a)jly(e)o ,kjly(e)o ++ kyie	(eh)f(a)' 'j(a)lyo ,(e)fjlyo ++ (tyie) ,chyi tyie		ch(ya)' 'j(a)ly(e)o ,chjly(e)o ++ chyi chyie	fs(ya)' 'j(a)ly(e)o' ,fsjly(e)o ++ yie ajn chyie
dyirekta (+lyom )	j(a)ly(e)om ,jly(e)om ++ yien	n(o)j(a)lyon ,n(o)jlyon ,njly(e)on ++ nenyien		?k(a)j(a)' 'lyon ,k(a)jlyon ,kjly(e)on ++ kyien	(eh)f(a)' 'j(a)lyon ,(e)fjlyon ++ (tyien) ,chyi tyien		ch(ya)' 'j(a)ly(e)on ,chjly(e)on ++ chyi chyien	fs(ya)' 'j(a)ly(e)on ,fsjly(e)on ++ yien ajn chyien
ryimeda ,yilya ,proceda ,manyiera (+ro)	j(a)ro ,jro ++ yielj	n(o)j(a)ro ,nojro++ nenyielj		?k(a)j(a)ro ,?k(a)(jr)o ,?ko ++ (?)kyielj	(eh)f(a)' 'j(a)ro ,(e)fjro ++ (tyielj) ,chyi tyielj		ch(ya)' 'j(a)ro ,chjro ++ chyi chyielj	fs(ya)j(a)' 'ro ,fsjro ++ yielj ajn chyielj
momenta (tempa)     (+mo)	j(a)mo ,jmo ++yiam	n(o)j(a)mo ,n(o)jmo ++ nenyiam		?k(a)j(a)mo,?k(a)jmo ++ (?)kyiam	(eh)f(a)' 'j(a)mo ++ chyi (tyiam)		ch(ya)' 'j(a)mo ++ chyi chyiam	fs(ya)j(a)' 'mo ++ yiam ajn chyiam
kauhza (+pro)	j(a)pro ++ yialj	n(o)j(a)pro ++ nenyialj		?k(a)j(a)' 'pro ++ (?)kyialj	(eh)f(a)' 'j(a)pro ++ (tyialj)		ch(ya)' 'j(a)pro ++ chyi chyialj	fs(ya)j(a)' 'pro ++ yialj ajn chyialj
kvalyita ,eca ,propreca (+co)	j(a)co  ++ je yies kvalyite agyi	n(o)j(a)co ++ je nenyies kvalyite agyi		?k(a)j(a)co ,?k(c)o ,?ko ++ ?je kyies kvalyite agyi	(eh)f(a)' 'j(a)co ++ je tyies kvalyite agyi		ch(ya)j(a)co ++ je chyi chyies kvalyite agyi	fs(ya)j(a)co ++ je yies ajn chyies kvalyite agyi
kvalyfyika (+k(f ,v)o) auh (+ko) plyi syimplye	j(a)k(f ,v)o ++ je yies kvalyifyike agyi	n(o)k(f ,v)o ++ je nenyies kvalyifyike agyi		?k(a)' 'k(f ,v)o ,?ko ++ je ?je kyies kvalyifyike agyi	(eh)f(a)' j(a)' 'k(f ,v)o ++ je tyies kvalyifyi' 'ke agyi		ch(ya)j(a)' 'k(f ,v)o ++ je chyi chyies kvalyifyike agyi	fs(ya)j(a)' 'k(f ,v)o ++ je yies ajn chyies kvalyifyike agyi
semantyi' 'ka+tema' 'tyika auh semantyike dyiskutata pryi yiu auh yio (+smo)	j(a)smo ++ je yies semantyike ,syignyife ,sence orh teme pryiparolyi pryi yiu orh yio.	n(o)j(a)smo ++ je nenyies semantyike ,syignyife ,sence orh teme pryiparolyi pryi yiu orh yio		?k(a)j(a)' 'smo ++ ?je kyies semantyike ,syignyife ,sence orh teme pryiparolyi pryi yiu orh yio	(eh)f(a)' 'j(a)smo ++ je tyies semantyik  ,sence ,syignyife orh temo pryi' 'parolyi pryi yiu orh yio		ch(ya)j(a)' 'smo ++ je chyi chyies semantyike ,syignyife ,sence orh teme pryiparolyi pryi yiu orh yio	fs(ya)j(a)' 'smo ++ je yies ajn chyies semantyike ,syignyife ,sence orh teme pryiparolyi pryi yiu orh yio

 

..atentu ,k(y)e pjje lya tabelye jas montryitay  tyiel(yo) (=> fo) nomatay plyenay formey pes vortey ,sed vyi vyidas anhkauh pjje lya vortey yinter (=> pyip(sem)) krampey keljkayn lyiteroyn ,kyiuyn (=>kjjayn) eblyas forzhetyi (t.j. nje skryibyi yi nje prononci zyn) kaj tyielj (=> yi fo) kreyi plyi mallyonhgayn rapyidparolyayn formeyn.

 

..tamen pjje lya tabelye nje eblyas montryi chyiuyn (=> fsj(e)y = fsjy) mallyongayn formeyn pes vortey yi pro tyieh lya plyejs(h)(ayn) rapyidparolyayn formeyn vyi (=> qy) trovos pjje lya lyecioney ,ekzemplyo , lya tempa adverbe "n(o)j(a)mo" ("nenyiam") hhas plyi(= plyej(o)) mallyongayn formeyn "njamo" yi "nojmo" orh lya plyejs(h)an mallyongan formen "njmo" pro(s) forzhetatay vokalyey.

 

..ryilyatay pronomey plyenumas rolyen pes gramatyika subjjekte orh komplyemente pjje komplyementa komplyektyive ,sed restay aljdonay komplyektyivay propozyiciey unuiqhyas yip(sem) chyefa propozyicie pjje komplyeksa fraze per(s) prunteprenyita pejs Fundamenta Esperante specialya konjjunkcie "k(y)e" ,alj (=> pe(j)m) kyiu eblyas aljdonyi prepozyicieyn pes kauhze "pro(s)" orh pes celye (destyine) "por(s)" ,anhkauh specialyo prunteprenyitay pejs Esperante por(ke) formyi kunmetyitayn konjjunkcieyn ,uzatayn antauh komplyektyivay propozyiciey.

 

..EeSPAY PREPOZyICIEY yI KONjhJUNKCIEY  KOMPARO yIP LyA ESPERANTAY..

..lya prepozyiciey pjje dyiversay lyingvey servas ko (<= kyiel(yo)) akcesoray vortey pes gramatyike ,kjjay nje hhas nomyinatyivan syignyifen ,sed lya uzatay yip (yi kutyimo antauh) nomey pes substantyivey orh yip (yi antauh) anstatauhsubstantyivay pronomey pjje nerekta kaze ,zy eljmontras dyiversayn ryilyateyn yinter => (p)yinter = (pyip)yinter => pyip nomay formey yi alyiay vortey pjje vortkombyiney yi propozyiciey ,evolyuhyigas yi aljdono komplyetyigas syignyifen pes lya nome pers dyiversay nuancey yi plyiqhyustyigas syintaksan rolyen pes lya kaza forme pjje gramatyika strukture pes propozyiciey.

..pjje Esperanto yi pjje dyiversay naciay lyingvey lya prepozyiciey nje(s) hhas unuformayn strukturayn elyementeyn porke facilyo trovyi yi determyinyi zyn pjje konsyiste pes propozyiciey ,kfe anhkauh embarasas lyernyi zyn.

..pjje Eespa lyingve lya grafyikay (skryibay) yi ,certo ,prononcay formey pes prepozyiciey jas plyejparto sufyichyo bono strukturyitay ,k(j)e (= kfe) donas eblyecen facilyo memorfyiksyi lya gramatyikayn syignyifeyn pes lya prepozyiciey.

..se (=> yif) dumo (=> momo) nje chyiuy (=> chjj(e)y) ,do (=> ef(m)o) plyejparto pes lya plyejs(h) gravay prepozyiciey pjje Eespa lyingve hhas radyikan konsonanten "+p+" (prunteprenyita elj (=> pejs) lya vorte "prepozyicie") ,pem kjja eblyas aljdonyi dyiversayn prefyikseyn ,sufyikseyn yi kazayn fyinazheyn porke formyi gramatyikan syignyifen  pes dyiversay prepozyiciey ,kje ,certo ,plyisyimplyigas ziesan memorfyiksaden yi kazan akordyigen  pes gramatyikay vortklyasey pjje dyiversay frazey ,chyar (=> proske) sekva (pos prepozyicie) vorte orh vortkombyine povas hhyi lya saman kazan fyinazhen ,kjjan hhas lya prepozyicie ,sed dum (=> (pjje)mo(m)) chyiutaga parolyo lya kaza fyinazhe povas j(y)i anhkauh forzhetata ko superflyua (senbezona)  pors komprene pes lya parolye.

..chjje (<= chyio) supremencihita jam sufyichyas (=> sufyichyajas) porke klyaryigyi lya demanden: ?kyieslyingvay (=> kjjes(a)lyingvay) prepozyiciey jas plyej(o) (<= plyi) orh echj lya plyejs(h)(o) (<= plyej) yinternacia ,sed lya sama demande ryilyataqhyas anhkauh pejm konj(h)junkciey ,pro(s)ke (<= chyar) pjje muljtay lyingvey lya plyejsh(o) grava unuyiga konjjunkcie ,kjja jas syimyilya pem lya Esperanta konjjunkcie "kaj" ,komencaqhyas vokalyo ,sed nje(s) konsonanto.

..pjje Eespa lyingve lya sama konjjunkcie hhas du (=> jejdo) plyisyimplyigyitayn (chyiutagparolyayn) vokalyayn formeyn yip  yiom (=> jjo)  diferencay gramatyikay syignyifey: "yi" -+ por unuyigyi samtempayn eventeyn orh samtempo yi samlyoko ekzyistantayn subjjekteyn kauh objjekteyn  ,kauh yilyiayn eceyn ,"ye" -+ por eventey ,kjjay sekvas ,orh pors subjjektey kauh (=> yilj ,yir(h)) objjektey ,kjjayy dyislyokyiqhyas unu post lya alyia je certa orde.

..lya vokalya forme pes chyi+tyiu konjjunkcie permesas facilyo uzyi qhyin je rolye pes prefyikse pes lya prepozyicie "p(j)e(h)" ,kjja jas konforma alj (=> pem) lya Esperantay prepozyiciey "apud" ,"chye":

.lya Eespa "(h)yip(eh)(s(e)m)" egalyas pem lya Esperanta "kun".

..anhkauh lya vokalya forme pes lya konjjunkcie donas eblecen uzyi qhyin je rolye pes plyuralya fyinazhe ("+y(i)") pes keljkay gramatyikay klyasey ,ekzemplyeyn pes ke qy ,certo ,jam ekvyidyis ,echj lyeganto lya Esperantlyingvayn teksteyn ,kjjay jas prenyitay pejs lya lyernolyibre pes Eespa lyingve (pjje varyiante pes EsperantEespa dyialyekte).

..sekvantfojo my plyej detalyo traryigardos lya lyokayn yi dyirektayn prepozyicieyn yi qy realyo konvyinkyiqhyos pjje zi(e)say avantaqhyey ,sed necesas komprenyi ,kye lya gramatyika teme pryi prepozyiciey jas sufyichyo granda yi pro fe sekvantfojo nje fyinyiqhyos.

..lya yInternet+eljdone pes lya lyernalyibre pjje forme pes lya blyogazhey jas plyanyita okazo pes lya dekjjara jubyilyehe pes lya Eespa lyingve ,lya yidehe pes kjja naskyighyis pjje manskryiba forme pjje lya meze pes auhgusto pes 2000.

.!chyiuy hhomey (=> fsj(e)y men(e)y) ,subtenantay lya yidehen ,!unuhyiqhyu yi celyebru qhyin ,anhkauh lya yinyiciatore pes lya yidehe dankemo akceptos qi(e)sayn gratulyeyn.

..LyA LyOKAY yI DyIREKTAY PREPOZyICIEY PjJE LyA EeSPA LyINGVE..

 

..my jam scias ,ke lya Eespa prepozyicie "p(y)e(o)" (auh kun lyoka sufyikso "+l(h)+": pel((y)o) hhas gramatyikan syignyifen pes lya Esperantay prepozyiciey "apud" ,"chye" ,tamen necesas plyiqhyustyigyi syignyifen pes keljkay aljdonyitay konsonantey senpero tuj pos lya radyika konsonante "p":

..lya konsonante "l(h)" (prunteprenyita pejs lya Esperanta vorte "lyiva" ("maljdekstra") ,kjja jas egaljsenca pem lya Eespa syinonyime "plyeva" ,orh pejs lya anglya syinonyime "left(+a)" /lyeft(+a)/ = plyefta = plyeva pjje Eespa lyingve) syignyifas ,ke lya pryiryigardata objjekte trovyiqhyas maljdekstro pes lya alyia apoga objjekte pejs vyidpunkte pes lya observante ,yi lya konsonante "r(h)" (prunteprenyita pejs lya Esperanta "dekstra" orh pejs lya anglya syinonyime"right(+a)" /r(h)ayt(+a)/ = pr(h)eva pjje Eespa lyingve) memoryigas konformo pryi lya rayta (= dekstra) flyanke ,tamen yif (<= se) pos je (<= yiu) pejs chyi+tyiuy (=> fjjay) konsonantey sekvas memstaro neprononcata molyiga syigne "j" ,efmo tyieh syignyifas nur tre grandan proksyimyiqhyen pem apoga objjekte qhyis (=> pams) qhyia (=> fesa) surface yi ,povas estyi ,echj pams punkte pes tanqhyade (dependo pes kuntekste lya molyiga syigne povas aljdonyi syignyifen "surflyanko" auh "chyeflyanko").

..do (=> yifo) ,komparu: pe(o) -+ apud ,pje(o) -+ chye(flyanko) ,plye(o) = plyevo -+ apudlyefto (lyivo) ,pre(o) = pr(h)evo -+ apudrayto (dekstro) ,.pjje fjjay ekzemplyey pes prepozyiciey qy vyidas pyipsem ronday krampey lya adverban (yi samtempo lya kazan) fyinazhen "+o" , pa(ntauh) kjja povas aperyi  yi lyoka sufyikse "+l(h)+" ,sed kutyimo mom chyiutaga parolye yi lya fyinazhe ,yi lya sufyikse nje jas uzatay: hop(e)(o) -+ kontrauh ,hop(eo) -+ kontrauhe.

..note: .komenco pes fjjay vortey lya neprononcata lyitere "h" konfyirmas syignyfen pes kontrauhece pes sekva vokalye "o"  pjje rolye pes plyisyimplyigyita prefyikse pjje dyiversay vortey ,ekzemplyo ,komparu lya paren (duopen) da(s)  reciproko kontrauay  vortey: moralya ++ homoralya (= maljmoralya) ,.yif anstatauh lya neprononcata "h" staryigyi lya skryibsyignen pes nulya syignjife "j" ,ekzemplyo ,ko pjje lya vortey "jomoralya" (= senmoralya) ,"jopryincipa" (= senpryincipa) ,efmo qhyi syignyifas plyenan foresten pes fsj(e)y (pozyityivay yi negatyivay) reciproko kontrauhay karakteryizey pjje lya vortey yi konformas proksyimumo pem lya Esperanta prefyikse "sen+",sed pem lya Esperanta prepozyicie "sen" konformas qhyusto lya Eespa prepozyicie "(h)yip(s(e)m)" ,kjjan anhkauh eblyas uzyi pjje rolye pes prefyikse.

..yif pos lya neprononcata molyiga syigne sekvas alyia prononcata konsonante "j" ,efmo tyio syignyifas yintersekcaden pes surface pes apoga objjekte yi translokyiqhye pes pryiryigardata objjekte pjjen yinternan sferen pes lya apoga objjekte.

..yifo ,yinterna pozyicie markyiqhyas pjje lya prepozyicie per duoblyige pes lyitere "j" ,sed por atentyigyi dyirekten pes ja age rekto yinternon ,necesas aljdonyi (=> pemdonyi) fyinazhan konsonanten "+n" yi por atentyigyi dyirekten pes move nomo eblyas suplyemento pemdonyi (<= aljdonyi) pa(ntauh) fyinazha konsonante lya konsonanten pes nedyirektyita move "j":

.pjje(o) -+ en (respondas pem demande "?k(a)lyo" == "?kyie") ,nop(jje(o)) -+ ekster ,pjje(o)(j)n -+ en (respondas pem demande "?k(a)lyon" == "?kyien")

,pjjej -+ lauh yinterna sfere (sendyirekta move) ,p(j)e(j)m -+ alj ,p(j)e(j)t(s) -+ de ,pjjes -+ elj.

..yif forzhetyi pejs fjjay prepozyiciey fsj(e)yn lyitereyn "j" ,efmo my rycevos lya "faljsay" ,nur formalyay kazay prepozyiciey ,kjjay fakto jas nur kazay fyinazhey ,apartyigyitay pes bazay gramatyikay vortklyasey yi yipsem aljdonata radyika konsonante "p+" ,kaj transzhetyitay pejm lya lyoke ,pa(ntauh)dyifyinyita por prepozyicie ,kfe syignyifas ,ke pjje Eespa gramatyike ekzyistas kay rekta (senprepozyicia) akuzatyiva kazo ,kyiu formalye povas estyi lya prepozyicia ,ekzemplye ,ko pjje lya Esperanta fraze ".myi vyidas myian patryinon en lya chyambro" eblyas tradukyi ,uzanto lya prepozyicien: ".le vyid(as) (pen) les(an) matr(yin)(en) pjje(o) lya chyambr(e(h))".

..pejs fa ekzemplye pes lya Eespa fraze my vyidas ,ke pyip ronday krampey dyiversay fyinazhey ,lya seksa sufyikse yi lya formalya (nur kaza) prepozyicie povas j(y)i forzhetatay ko senbezonay (=> opsbezonay) por komprenade pes lya fraze mom rapyida chyiutaga parolye.

..kromo ,pejs lya ekzemplye my vyidas plyej(o) muljtnombrayn eblyayn syinonyimayn (= aljternatyivayn) varyianteyn pes lya sama  fraze komparo yip lya Esperantay ,ke syignyifas pryi plyej(o) ryichyay yi funday eblyecey yip subtyilyay ryimarkey pes dyiversay eljdyirey (=> pejsdyirey) pjje Eespa lyingve.

..lya plyejs(h) gravay restay lyokay prepozyiciey (ops (=> sen) kazay fyinazhey ,kjjayn eblyas forzhetyi ,) jas jenay:

.pa -+ (p)antauh ,.po -+ post ,.pu -+ sub ,.pi -+ super ,.pj(y)i -+ sur ,. pjij -+ lyauhsur (sendyirekta move lyauh (=> pyij) hhoryizontalya surface).

 

..DAUhRyIGE PES LyA TEME PRyI LyA LyOKAY yI DyIREKTAY PREPOZyICIEY PjJE LyA EeSPA LyINGVE KOMPARO yIP LyA ESPERANTAY PREPOZyICIEY..

..yiom (=> jo) plyej(o) fruo (<= plyi frue) jam jis mencihita eblece aljdonyi pem prepozyicia radyike lya Eespan kunyigan konjjunkcien "yi" yip lya hheljpa gramatyika syignyife pes lya Esperanta konjjunkcie "kaj" pjje rolye pes prepozyicia prefyikse "yi+" por formyi samsyignyifan kunyigan prepozyicien "yip" kun (=> yip) syignyife pes lya Esperanta prepozyicie "kun" ,sed uzade pes konjjunkcie "yi" (p)yinter (=> pyip(sem)) du (=> jejlo) prepozyiciay radyikey "+p+" formas lya Eespan prepozyicien "pyip" yip(sem) lya syignyifey pes lya Esperantay prepozyiciey "(p)yinter" orh "mez(e)de".

..samo pjje lya prefyiksa rolye eblyas uzyi partyikulyeyn ,ekzemplyo ,lya nean (negatyivan) partykulyen "no" ,kjja (<= kyiu) jas konforma pem lya Esperanta "ne" ,yi lya kontrauhan eksklyamacian partyikulyen "!ho(n)" orh lya yinversan "!non(o)" kun suplementa nea syignyifo ,kjjay pjje prefyiksay formey "ho(n)+" ,"no(n)+" konformas pem lya Esperanta prefyikse "malj+": nop(jje) -+ (p)ekster ,n(o)yip -+ sen ,hop(e) -+ kontrauh.

 

..note: .komence pes lya  lyasta vorte lya neprononcata lyitere "h" konfyirmas anhkauh syignyfen pes kontrauhece pes sekva vokalye "o"  pjje rolye pes plyisyimplyigyita prefyikse pjje dyiversay vortey ,ekzemplyo ,komparu lya paren (duopen) da(s)  reciproko kontrauay  vortey: moralya ++ homoralya (= maljmoralya) ,.yif anstatauh lya neprononcata "h" staryigyi lya skryibsyignen pes nulya syignjife "j" ,ekzemplyo ,ko (<= kyielj) pjje lya vortey "jomoralya" (= senmoralya) ,"jopryincipa" (= senpryincipa) ,fo fye syignyifas plyenan foresten pes fsjy (pozyityivay yi negatyivay) reciproko kontrauhay karakteryizey pjje lya vortey yi konformas proksyimumo pem lya Esperanta prefyikse "sen+",sed pem lya Esperanta prepozyicie "sen" konformas qhyusto lya Eespa prepozyicie "op(s)" (orh  "nyip(s)") ,kyiun anhkauh eblyas uzyi pjje rolye pes prefyikse.

..aljdone pes sendyirektemova sufyikse "j" pem prepozyicie "p(y)e" -+ "chye ,"apud" formas lya prepozyicien "p(y)ej" yip syignyife pes lya Esperanta prepozyicie "chyirkauh" ,uzata porske yinformyi nje nur pryi move pyej (<= chyirkauh) ja objjekte ,sed anhkauh pryi alyiay agey ,ekzemplyo pryi dyispozyicie orh dyistryibue pes muljtnobray objjektey pej (<= chyirkauh) ja jejlo objjekte.

..kunmetade pes keljkay kazay fyinazhey pjje ja jejlo dyirekta prepozyicie plyejo detalyo karakteryizas fesan gramatyikan rolyen ,ekzemplyo ,komparu lya prepozyicieyn:

pejm -+ alj ,pejt(s) -+ de , pejmet(s) -+ preter; pi(j)m(it)s -+ trans;

pjje(j) -+ en (?kjlo: yinterno) ,pjje(j)n -+ (?kjlon: yinternon), pjje(j)s -+ elj ,pjje(j)n(ej)s -+ tra.

..lya lyokay yi dyirektay prepozyicivey povas hhyi suplyementan metaforan syignyifen ,ekzemplyo ,pes tempay prepozyiciey orh pes dyiversay prefyiksey ,pryi kjjay plyejo detalyo eblyas konatyiqhyi mom praktyikay lecioney porske plyifacilyigyi yilyian memorfyiksaden.

..por esperantyistey ,vershajno ,jos yintereso ekscihi ,ke keljkay prepozyiciey jas prunteprenyitay pjjejs Esperante yip aljdone pes komenca konsonanta lyitere "p+" ,yif prunteprenyita prepozyicie nje hhas fen ,yi yip aljdone pes konforma kaza fyinazhe anstatauh eblyay superflyuay syilyabey pes prunteprenyita prepozyicie ,ekzemplyo ,"pa(o(s))" = "pa(ntauh)(o(s))" -+ antauh; antauhe de...; qhyis (=> pams); pors -+ por; pros -+ pro.
Tabelye pes lyogyikay konjjunkciey:

argumentey	F	L	X ,J	D ,R	algebray eljdyirey	lyogyikay nomey pes konjjunkciey		grafyikazhe pes konjjunkcie
L	0	1	0	1		pjje Eespe	pjje Esperante	pye hhyie' 'rarkhyio	pye dyikho' 'tomyio
D	0	0	1	1
funkciey	f		x ,j
						ja...
#0	0	0	0	0	0j0	ja JjJ jajinoksyij = jaJojoJ (nedyifyina artyikolye "ja" egalyas pem nulya ekstera efyike)	njes ,chyiam nulyo ,neo de yidenteco	-)-(-	-|-
#1	0	0	0	1	0j1	ja JjL(R) jajinoksyil(r) = jaJojoL(R)	ne... sed...	-(-)+	-|+
#2	0	0	1	0	0x0	ja ĴJ jajiksyij = jaJyilyiJ	kaj ... kaj ...	-(x)-	-x-
#3	0	0	1	1	0x1	ja ĴL(R) jajiksyil(r) = jaJyilyiL(R)	kyiel X+D	-(x)+	-x+
#4	0	1	0	0	1j0	ja LjJ jaljinoksyij = jaLojoJ	sed... ne...	+(-)-	+|-
#5	0	1	0	1	1j1	ja LjL(R) jaljinoksyil(r) = jaLojoL(R)	auh... auh...	+(-)+	+|+
#6	0	1	1	0	1x0	ja LxJ jaljiksyij = jaLyilyiJ	kyiel L+X	+(x)-	+x-
#7	0	1	1	1	1x1	ja LxL jaljiksyil(r) = jaLyilyiL(R)	kauh... kauh...	+(x)+	+x+
						lya...
#8	1	0	0	0	[00]	lya JjJ lyajinoksyij = lyaJojoJ	nek... nek...	[-)-(-]	[-|-]
#9	1	0	0	1	[0j1]	lya JjL(R) lyajinoksyil(r) = lyaJojoL(R)	ne kyielj L+X	[-(-)+]	[-|+]
#10	1	0	1	0	[0x0]	lya ĴJ lyajiksyij = jaJyilyiJ	se kaj nur se... do...	[-(x)-]	[-x-]
#11	1	0	1	1	[0x1]	lya ĴL(R) lyajiksyil(r) = lyaJyilyiL(R)	se... do...	[-(x)+]	[-x+]
#12	1	1	0	0	[1j0]	lya LjJ lyaljinoksyij = lyaLojoJ	ne kyielj D+X	[+(-)-]	[+|-]
#13	1	1	0	1	[1j1]	lya LjL(R) lyaljinoksyil(r) = lyaLojoL(R)	ne... auh ne...	[+(-)+]	[+|+]
#14	1	1	1	0	[1x0]	lya LxJ lyaljiksyij = lyaLyilyiJ	auh... auh ne...	[+(x)-]	[+x-]
#15	1	1	1	1	[1x1]	lya LxL(R) lyaljiksyil(r)  = lyaLyilyiL(R)	jes ,chyiam unuo ,konfyirmo de yidenteco	[+(x)+]	[+x+]

 

..lya plyejs(h)ay gravay lyogyikay konjjunkciey hhas anhkauh plyejo syimplyayn varyianteyn pors praktyika uzade pjje rolye pes gramatyikay konjjunkciey yipsem eblyay konsonantey J ,L ,R pjje fyinazhey pes qhyiay (<= fesay) nomey ,kjjay aperas kutyimo nur pjje dua (<= jejda) parte pes duoblyigyitay konjjunkciey:

 

..kaj = (j)(il)yi(j) => (j)yi(j) => yi(j) => yi

..kaj ... kaj ... = yi(x) ... yi(j) ...

..auh = (l)(oj)ol = (l)(oj)or(h) => (j)ol = (j)or(h).

..auh ... auh ... = (j)ol ... (j)or(h) ...

..(k)auh = kaj auh = (l)(yil)yil = (l)(yil)yir(h).

..kauh ... kauh ... = yil ... yir(h) ...

..KAZA SyISTEME PES KONEKSE (P)yI(NTER)(P) VORTEY PjJE FRAZEY (yI PROPOZyICIEY) yIP HhELjPE PES PREPOZyICIEY yI KONFORMAY PEM yILyI SPECIALyAY KAZAY FyINAZhEY PES VORTEY ,SEKVAY POS(T) LyA PREPOZyICIEY..

 

..vershajno ,keljkay komencantay esperantyistey yilj (= yir(h)) (<= kauh) eespenyistey trovos lya kazan syistemen pes Eespa gramatyike ko plyej(o) komplyika komparo yip(sem) lya Esperanta ,sed fe (<= chyi+tyie(h)) nur shajnas pro nespertece ,ja pjje Eespa lyingve tuto nje gravas kaljkuljkvante pes kazay fyinazhey pes substantyivey orh zi(e)say adjjektyivay atryibutey pro efe (<= tyio => tyie(h)) ,ke lya samay kazay fyimazhey hhas anhkauh konformayn prepozyicieyn ,k(f)je (<= kyio => kyie(h)) faras lya kazayn fyinazheyn pes substantyivey kvazauh superflyuay (senbezonay) por chyiutaga yinterparolye yi pro fe eblyas forzhetyi zyn pejs frazey.

..yifo(o) (<= do) ,lya leganteyn subo atendas detalya traryigarde pes teoryia kaza syisteme pes konekse (p)yinter (=> pyip(sem)) dyiversay gramatyikay vortklyasey yipsem hheljpe pes prepozyiciey yi konformay pem zy specialyay kazay fyinazhey ,sekvay pos (<= post) lya prepozyiciey.

..f(j)lyo (<= chyi+tyie => chyi+tyio(h)) jas proponyita tuto kondyichya numerade pes kazay nomey ,komencata pes nulye pors oryigyina vortara senprepozyicia forme pes vorte ,nomata nomyinatyive ,sed lye (<= myi) proponas plyej(o) maljlyongan nomen "nomyityive":

0. .nomyityive pes substantyivey formyiqhyas nur pers uze pes nedevyiga vokalya fyinazhe "+e(h)" (yi nomyityive pes antauhsubstantyiva atryibute -+ per vokalya fyinazhe "+a(h)") ops jay prepozyiciey ,sed ,krom fe ,eblyas dyistyigyi temyityiven (teman subkazen de nomyi(na)tyive) per specialya dyifyinyita artyikolye ,uzata pjje keljkay grafyikay formey (wha ,fa orh yiufojo wa ,va) ,kjja egalyas pem lya konforma japana (= nyikhonha) kaza partyikulye "wa" ,yi eblyas dyistyingyi remyityiven ,kjja anhkauh jas subforme pes nomyi(na)tyive ,pers specialya nedyifyinyita artyikolye ,uzata pjje keljkay grafyikay formey (hha ,kha auh yiufoje hha ,gha) ,kjja egalyas pem konforma nyikhonha kaza partyikulye "ga" ,kazay demandey: .?k(jja)ve = .?k(j)ve (Kyiu?) ,.?k(jja)fe = .?k(j)fe (Kyio?)

1. .genyityive (yi ceteray kazey) pes substantyivey yip zisay atryibutey povas jyi formyita jam nje nur pers aljdone pes kaza fyinazhe pem nomyityiva forme pes suvstantyive yirh (= yilj) adjjektyive ,sed anhkauh pers prepozyicie orh nur pers prepozyicie.

..genyityive jas tre grandamplyeksa genra kaze ,dyivyideblya pjje keljkay subkazey (subgenray kazey) ,kun genra fyinazhe "+s" (kaj yiufoje suplyemente kun subgenra "+v+" antauh lya genra "+s" orh anstatauh fye) yirh genra prepozyicie "pe(v)s" = "dep(e)(v)s" (konforma pem lya Esperanta "de") = "dap(e)s" (konforma pem lya Esperanta "da") ,kjjay povas  jyi uzatay pors espryimyi dyiversayn konkretayn subkazeyn ,sed unuavyico posedyiven pes substantyivey yi pes ziesay adjjektyivay atryibutey (krom fe lya atryibutey povas hhyi formen pes posesyive ,kjjamo atryibute ryicevas anhkauh syimyilyan sufyiksen "+s+") ,tamen keljkayn subkazeyn eblyas (sed nje necesas) dyistyingyi pers aljdone pes specialyay suplyementay subgenray konsonantey antauh genra konsonante "+s" ,ekzemplye ,lya konsonante "+t+" porske plyejo qyusto espryimyi prenyityiven orh deflyankyiqhyiven ,ko jas nomata lya subkaze pjje lya nyikhonha (= japana) lyingve ,pye fe genra konsonante "s" povas jyi forzhetyita ko lya senbezona orh ,malyo ,subkazay konsonantey povas jyi forzhetyitay.

..antauh komplyektyivay propozyiciey eblyas uzyi pjje rolye pes lyogyika koneksazhe speciale prunteprenyitan pjje(j)s Esperante genyityivayn prepozyicieyn 'por(s)" yi "pro(s)".

2. .datyive orh ,alyivorto ,donyityive hhas genran fyinazhen "+m" yirh kazan prepozyicien "pem" ,kjjay tre syimyilye formigas datyieon pjje keljkay naciay lyingvey yi pros fe zy nje jos (= n(o)jos) maljfacilyo kompreneblyay ,.antauh genra konsonante "+m" anhkauh povas ekzyistyi subgenray konsonantey ,kjjay formas ceterayn subkazeyn pes datyive ,pye fe genra konsonante "m" povas jyi forzhetyita ko lya senbezona orh ,malyo ,subkazay konsonantey povas jyi forzhetatay.

3. .akuzyityive anhkauh nojas maljfacilyo kompreneblya: .fye formyiqhyas per genra fyinazhe "+n" yirh kaza prepozyicie "pen" ,sed nomiskomprenu fyesan gramatyikan syignyifen yip syignyife pes prepozyicie "pjje(j)n" -+ "en" (respondanta nur pem demande "?k(jja)lon" == "Kyien?" ,sed ne alj demando "?k(jja)lo" == "Kyie?") ,kjja montras moven yip certa dyirekte yi fyina punkte pes move yinternon ,.certo ,yi akuzatyive hhas subkazayn varyianteyn yip konformay karakteryizay konsonantey antauh genra konsonante "+n" ,pye fe genra konsonante "n" povas jyi forzhetyita ko lya senbezona orh ,malyo ,subkazay konsonantey povas jyi forzhetatay. (Note: .pryi lya demande "?k(j)l(y)o" ("Kyie?") responsas specialya plyisyimplyigyita kaza prepozyicio "pjje((l)o)" -+ "en" ,pjje kjja vokalya fyinazhe "+o" aperas anstatauh lya konsonanta "+n" yi yiufojo yip suplyementa lyokalya sufyikse "+l(h)+": pjjeo = pjjel(h)o ,sed subgenra kaze lyokyityive yip suplyementa vokalya orh syilyaba fyinazhe '+o" orh "+l(h)o" anhkauh ryilyatas pem genra kaze akuzyityive tre kondyichyo ,chyar (=> pros fe ,ke) generyiqhyis pjje(j)s fye ,sed praktyuko lya lyokatyive jas memstara genra kaze).

 

..yifoo ,krom nomyi(na)tyive ,ekzyistas nur tryi bazay (genray) kazey (genyityive ,datyive yi akuzatyive) ,pem kjjay necesus aljdonji lya kvaran bazan genran kazen ,nome ,lyokatyiven yip fyinazhe "+((l)y)o" ,ekzemplyo , preskauh ko pjje lya do(o)y(oh)ch(j)ya (germana) lyingve ,surbazo pes kjjay eblyas ,sed tute nje necesas ,formyi muljtayn ceterayn gramatyikayn kazeyn (orh subkazeyn yip konformay subkazay fyinazhey pes vortey) ,kjjay ekzyistas pjje muljtay lyingvey yi pjjejs kjjay my numeros yi konsyideros nur 15 (jejl(yich)emo = jejlemo) gramatyikayn kazeyn.

..tamen lya komencantey nje devas (= nodeva(ja)s) konfuzyiqhyi pro muljtege das kazey yip dyiversay kazay yi subkazay fyinazhey ,pros fe ,ke (<= chyar) yilyi ekzyistas plyejparto nur teoryio pjje lya unyiversalya gramatyike pes lya glyobalya muljtedyialyekta lyingve Eespe ko aljternatyivay varyiantey ,yi praktyiko zyn tute nje necesas uzyi yi eblyas espryimyi dyiversayn ryilyateyn pyip  gramatyikay vortklyasey pjje skryibfrazey (= propozyiciey) nur pers prepozyiciey ,preskauh ko pjje lya anglya lyingve.

..ko ekzemplye ,my komparu dyiverslyingvayn varyianteyn pes lya sama propozyicie (pyip krampey orh pos(t) myinuse jas montratay neprononceblyay yi pros fe forzheteblyay partey pes vortey yi lya kaza prepozicie pes rekta akuzatyive "pen" ,kjja jas kutyimo uzata pjje lya franca lyingve) :

.Esperante: .myi vyidas myian patryinon en myia chyambro.

.EsperantEespe: .lye vyid(as) (pen) lyes(an) patryin(en) (=> matr(en)) pjje lyes(a) (= ses(a)) chyambr(e) == .lye vyid lyes matr pjje lyes chyambr.

.Inhglihshe: .ay syi may mahdheh-rh in may rhum.

.InhglihshEespe: .lye syi(as) (pen) lyes(an) mahdh(eh)-rh(en) (pj)je lyes(a) (= ses(a)) rhum-eh (= .yifoo ,lya plyejsho mallyonga stenografyio rapyida forme pes lya fraze jas: .le syi les (= ses) madh(eh) pjje les (= ses) rhum.).

.Rusa lyingvo: .ja vjiizhu svojuu (= mojuu) matj v svojeej (= mojeej) koomnatje.

.RusEespe: .lje vjiid(as) ses(an) (= les(an)) matj(en) (pj)je ses(a) (= les(a)) koomnat(eh). orh plyejo mallyongo: .lje vjid ses matj pjje ses koomnat.

4.         .kunyityive jas subkaze pes datyive yip komplyeksa (subgenra yi genra) kaza fyinazhe "+s(e)m" yirh yip prepozyicie "(h)yip(e)s(e)m" (orh plyisyimplyigyito: "(h)yip(s(m))") -+ "kun".

5.         .kreyityive anhkauh jas subkaze pes datyive yip komplyeksa fyinazhe "z(e)m"  yirh yip prepozyicie "p(e)z(e)m" (orh plyisyimplyigyito: "pez(m)) ,rolyen pes kjja pjje Esperante plyenumas kutyimo lya prepozyicie "de".

6. .ryimedyityive ,ko subkaze pes datyive ,hhas komplyeksan fyinazhen "l(h)(e)(s)(e)m" yirh prepozyicien "p(e)l(h)(e)(s)(e)m" (yirh plyisyimplyigyito: "pel((s)(e)m)") ,rolyen pes kjja pjje Esperante plyenumas kutyimo lya prepozyicie "el(j)".

7. .yinstrumentyive ,ko subkaze pes datyive ,hhas komplyeksan fyinazhen "+r(h)(s)(e)m" yirh prepozyicien "p(e)r(h)(s)(e)m" (orh plyisyimplyigyito: "per((s)(e)m)") ,rolyen pes kjja pjje Esperante plyenumas kutyimo lya prepozyicie "per((s)m)" ,tamen yinstrumentyive jas uzata anhkauh porske espryimyi bazan rolyen pes hhomey pjje ziesay okupey  (profesyie ,lyabore).

8. .kauhzyityive ,ko subkaze pes genyityive ,hhas komplyeksan fyinazhen "+(e)pros(o)" yirh prepozyicien "pepros" (orh plyisyimplyigyito: "pro(s)") porske espryimyi  kauhzen pes ja evente ,rolyen pes kjja pjje Esperante plyenumas kutyimo prepozyicie "pro" ,kjja anhkauh jas prunteprenyita pjjejs Esperante yip eblya fyinazha "+s" pes genyityive ,t.j. ko "pro(s)"  ,porske  uzyi fen tamen pjje rolye pes lyogyika konjjunkcie antauh komplyektyiva propozyicie.

9. .preferyityive (= celyityive) ,anhkauh ko subkaze pes genyityive ,hhas komplyeksan fyinazhen  "+or(h)(e)s(o)" yirh prepozyicien "por(h)(e)s" (orh plyisyimplyigyito: "por(s)") porske espryimyi celyen orh preferen ,rolyen pes kjja pjje Esperante plyenumas kutyimo prepozyicie "por".

10. .(semantyika) temyityive ,ko subkaze pes datyive ,hhas komplyeksan fyinazhen "(p)s(e)t(e)m(o)" ,pjje fyine pes kjja yiufojo eblyas uzyi syimplyan adverb(yialy)an vokalyan fyinazhen "+o" (ko aljternatyiva varyiante) ,yirh prepozyicien "(pe)ps(e)(t(e)m)" (orh plyisyimplyigyito: "(pe)pse(m)") ,rolyen pes kjja pjje Esperante plyenumas kutyimo lya prepozyicie "pryi".

11. .lyokyityive jam jyis mencihita ko subkaze pes akuzatyive ,sed necesas atentyi pjje efe ,ke lya vokalya fyinazhe "+o(h)" jas devyigo nur lya adverb(yialy)a (pjje Esperante lya adverb(yialy)a fyinazhe jas lya vokalya "+e") ,pros kjfe ,ekzemplyo ,lya Esperanta adverbyialye "hhejme" jas uzata pjje Eespa lyingve pjje forme "hhejmo" (auh" hhejml(h)(y)o" yip suplyementa lyokyityiva sufyikse "+l(h)+" ,ko aljternatyiva varyiante) ,yi ceteray subemencihitay kazay fyinazhey jas nur adverbyialyay:

12. .momentyive jas analyoga pem lyokatyiva kaze ,sed nur porske espryimyi kurantan tempen (momenten orh yintervalyen) ,kaj hhas adverbyialyan fyinazhen "+mo(h)".

13. .rolyityive jas adverbyialya varyiante pes yinstrumentyive yip fyinazhe "+r(h)(e)mo(h)" porske espryimyi bazan profesyian agaden.

14. .kvantyityive (= komparyityive orh kvantekomparyityive) jas aparta kvantekompara kaze ,karaktera (tyipa) pors lya nyikhonha (= japana) lyingve yip fyinazhe (orh sufyikse) "+ej(jh)(+)" yir(h) (= yilj) yip prepozicie(m) "pej(jho)(ko)" (orh plyisyimplyigyito: "p(l)ej(o)ko") -+ "plyi olj", "plyi kyielj" orh yip aljternatyiva prepozyicie "p(l)ejj(h)(o)k(v ,f)(o) (fjlyo lya lyiterey "v" ,"f" pyip krampoy yinformas pryi eblyay varyiantey: p(l)ejjoko ,p(l)ejjokfo ,p(l)ejjokvo ,sed eblyas uzyi mom rapyida parolye plyi syimplyayn varyianteyn: "p(l)ejk(o)" orh "p(l)ej(j)o" -+ "plyi (kyielj)" porske taksyi superecen pes jejlyo pejs jejdo komparatay objjektey.

 

..yifoo ,lya Eespa fyinazhe "+ej(j)o" pors adverbey orh "+ej(j)a" pors adjjektyivey  jas uzata pors formyi komparatyiveyn pes fay vortklyasey pjje forme pes komparyityiva (kvantyityiva) kaze ,sed eblyas uzyi pors fe yi adverb(yialy)an prepozyicien (orh prepozyician adverb(yialy)en) "(p(l))ej(j)o" (,lya komenca konsonante "p" (yip eblya suplyementa "l") povas j(y)i forzhetata ko senbezona pors korekta komprene: "ej(j)o") -+ "plyi".

..por konfyirmyi egalyecen pes syignyifey eblyas uzyi vorten "(p(l))aj(j)o" -+ "egalye" ,"same" ,"NE plyi KAJ (samtempe) NE MALjplyi" (.yifoo ,qy (<= vyi) vyidas ,ke jejdo (<= du) neay partyikulyey pjjej lyogyikay regulyey nulyigas neaden.) sen komenca konsonante "p" pjje rolye pes fyinazhe "+aj(j)a" porske formyi fo nomatayn plyenayn (plyilyongyigyitayn) formeyn pes adjjektyivey ,ko prenyitay pejs lya rusa lyingve: chjoornaja ,chjoorna (orh pes ziesay alyilyingvay syinonyimey: blyakaja ,blyaka = nyigraja ,nyigra) -+ nyigra.

..nea (negatyva) prefyikse "n(o)+" povas donyi pem lja adverba prepozyicie nje nur  negatyivan syignyifen ,sed yiufojo yi lya kontrauan ,yi ,malyo ,yinversa (kontrauha) unuvokalya prefyikse "ho+" povas donyi nje nur kontrauhan syignyifen ,sed yiufojo yi lya negatyivan ,kjfe dependas pes senca syignyife pes lya vorte ops fjjay prefyiksey ,.syimyilyan efekten donas yi uzade pes ambauh kombyiney pes negatyiva yi kontrauha prefyiksey ("n(o)ho+" kaj "hon(o)+").

..yifoo ,necesas konsyideryi yi lya kontrauhayn sencayn syignyifeyn pes lya adverbformay (yip fyinazhe "+o(h)") prepozyiciey "(p)ejjo" -+ "plyi" kaj "(p)ajjo" -+ "egalye" ,"same" ,kjjay ops komenca konsonante "p" ,anstatauh kjja eblyas metyi neprononcatan lyiteren "h" ,povas plyenumyi anhkauh rolyen pes konforma prefyikse ops aljdonyitay antauh fye negatyva yilj kontrauha prefyiksey orh yip(s)em ambauh orh yip(s)em jejlyo (<= unu) pejs zy:

.n(o)(p)ejjo -+ ne plyi ,t.j. maljplyi orh egalye;

,ho(p)ejjo -+ maljplyi ,t.j. ne egalye yi (samtempe) nje plyejo;

.n(o)(p)ajjo -+ ne egalye ,ne same ,t.j. plyi orh maljplyejo;

.ho(p)ajjo -+ malyegalye ,maljsame ,t.j. plyi yi (samtempo) maljplyejo;

..tamen plyejo detalyo my analyizos fjjan demanden pos detalya konatyiqhye yip gramatyikay konjjunkciey yi ceteray lyogyikay lyigyilyey mom(os) (<= dum) konstruade pes lyogyikay eljdyirey ,ekzemplyo ,porske korekto yinterparolyi yip parolyantay komputyilyay robotey+servyistey pjje dyiversay fervojay ,marhhavenay yi flyughhavenay stacidomey orh porske korekto kompyilyi yinformpeteyn pjje yInterrete.

..tuj my dauhryigas klyaryigyi demanden pryi supremencihita grade pes kompare -+ komparatyive yi pryi fesa varyiante -+ superlyatyive (supera grade pes kompare).

..superlyatyive pes adverbey yi adjjektyivey formyiqhyas syimplye pjjejs komparatyive per(s)o pes anstatauhyige pes lya dua lyitere "j" pjjejs jejdo apuday pjje lya komparatyiva forme pes vorte pjje lyitere "s(h)" (t.j. "s" orh ,ko aljternatyiva varyiante ,"sh" ,kjja jas prunteprenyita pjjejs lya rusa lyingve): (p(l))ejs(h) <= (lya) plyej.

..komparatyiva yi superlyatyiva formey pes syimyilyay (pem) adverbeym prepozyiciey povas jyi uzatay ops komenca lyitere "p" pjje rolye pes prefyiksey (yi yipsem komenca lyitere "p") yi sufyiksey (nur ops komenca lyitere "p") pjje dyiversay kvalyitay adjjektyivey yi adverbey.

..necesas konsyideryi ,ke plyejo fruo alyudyitay gramatyikay formey pes partyikulyey yi konjjunkciey devas jyi tre qhyusto uzatay mom(os) (<= dum) yinterparolye yip paroljpova robote+servyiste distyingo pes chyiutaga yinterparolye nur pyip hhomey(m).