..Ljeo Dash..

..LyA KOMUNA MULjTELyINGVA GRAMATyIKO

EN PROJEKTO DE MODERNyIGyITA ESPERANTO..

..NOTO DE LyA AUhTORO:

..myia projekto de modernyigyita Esperanto surbaze de unuecay por chyiuy artefaryitay lyingvoy gramatyikay elyementoy kaj ,certe ,por Esperanto naskyiqhyis sufyichye delyonge post kyiam myi jam eljpensyis komunan por chyiuy lyingvoy skryibmanyieron ,kyiu yiom poste ryicevyis nomon Dasheevyico (,!prononcu qhyin kun akcentyita duoblyigyita vokalya lyitero) lyauh myia famyilyia nomo ,kaj estyis yinspyirplyena pere de sukcesa uzado de alyiay jam ekzyistantay komunay skryibsyistemoy ,nome decimalya ciferaro kaj ,aparte ,muzyika notacio ,per kyiu eblyas korekte sonyigyi (tonyigyi) muzyikayn verkoyn en dyiversnaciay partoy de lya mondo..

.!sed ja ciferoy kaj nombroy konsyistay elj ciferoy je skryibformo de numeralyoy restas prononcatay nacie auh kvazauhnacie kyielj en Esperanto kaj pro tyio aperas neceso qhyislyaboryi auh plyene relyaboryi yinternacian ciferaron kaj surbaze de qhyi echj proponyi novan plyisyimplyigyitan muzyikan notacion ,!ja lyongecon de muzyikay tonoy kaj pauhzoy tute egaljmanyiere povas montryi syiaspecay ciferformay elyementoy kunmetyitay kun rondeto (auh ovalyo ,auh uzatay memstare sen rondetoy por muzyikay pauhzoy je nyivelyo de yinterrompa lyinyio) de chyiu muzyika noto sur notoportyilyo kun kvyin senyinterrompay lyinyioy konformay alj kvyin nyigray klyavoy de fortepyiano kaj kun unu punktolyinyio auh yinterrompa strekolyinyio ,kyiu konformas alj sesa nyigra klyavo ,forestanta yinter du apuday blyankay klyavoy ,por(ke) plyi qhyuste oryintyiqhyi sur notoportyilyo ,ja yinterspaco yinter du apuday lyinyioy konformas alj unu blyanka klyavo ,.certe ,muzyikay klyeoy estas anhkauh ciferformay ,respegulyatay ordan numeron de oktavo de 1 qhyis 9 ,sed kyiam necesas montryi  yiun muzyikan sonon (tonon) ,sonantan en apuda supra auh maljsupra oktavo ,necesas rondeton de lya konforma noto trastrekyi per konforme klyinyita streko (auh / ,auh \ ,sed ,certe ,por muzyikay pauhzoy chyi+tyio ne gravas)..

.!do ,tyieljmanyiere myi estyis yinspyiryita kreyi yinternaciayn skryibformoyn de gramatyikay elyementoy ,facilye uzatay anstatauh lya naciay en dyiversay lyingvoy ,yinklyuzyive en Esperanto ,aljmenauh nur fyinay partoy de vortoy (fyinazhoy) kaj plyene nur hheljpay kaj ceteray asyistay vortoy (lya plyej syimplyay formoy de hheljpay verboy ,konformay alj lya Esperantay verboy "estyi" kaj "hhavyi" ,prepozyicioy ,konjjunkcioy ,subjjunkcioy ,pronomoy kaj numeralyoy) ,kyio donas eblyecon facilye korektyi ekzyistantayn lyingvoyn kaj kreyi novayn lyingvoyn lyauh unueca shablyono ,kyiuy estos plyi facilye kompreneblyay kaj lyerneblyay ,olj nuntempa Esperanto..

..lyauh myia yideo naciEespa varyianto de chyiu nacia lyingvo devas chyehestyi kune kun lya nacia lyingvo en chyiu lyando kaj devas estyu uzata de yinfanoy de lyerneja ejqhyo (,!uzu vorton “ejqhyo” anstatauh “aqhyo”) ,kyielj lya dua nacia (= preskauh yinternacia) lyingvo kun plyisyimplyigyita yinternacia gramatyika skelyeto kaj dyislyarqhyita fonetyiko (porke dyiversnaciay yinfanoy povus trejnyi prononcadon de fremdlyingvay sonoy de parolyo ,aljmenauh de lya anglyay) auh qhyi devas ekzyistyi aljmenauh en lyandoy kun lyaboray lyingvoy de UNo.

..GRAMATyIKAY FyINAZHOY..

..tre grava parto de lya komuna muljtelyingva gramatyiko estas specialyay akcesoray partoy de chyiu vorto (prefyiksoy ,sufyiksoy kaj fyinazhoy) ,aljdonatay alj radyiko de certa vorto ,sed lya plyej gravay elj yilyi estas nur gramatyikay fyinazhoy ,per kyiuy eblyas facilye dyistyingyi lya plyej gravayn vortklyasoyn (substantyivoyn ,adjjektyivoyn ,adverboyn ,verboyn) ,kaj en lya nuntempa Esperanto lya gramatyikay fyinazhoy estas lya plyej syimplyay ,facilye kompreneblyay kaj uzeblyay en muljtay alyiay lyingvoy kyielj lya yinternaciay ,pro kyio yilyi povus estyi uzatay je lya yinternacyia rolyo ,sed tre dezyiryinde estas shanqhyi tre klyare prononcatan fyinazhon "+o" de substantyivoy je maljklyare prononcata "+e(h)" ,kyiu povas estyi echj tute ne prononcata kaj forzhetata elj lya skryibo sen anstatauhyigo per apostrofo ,kaj pro chyi+tyio necesas lya fyinazhon "+e" de adverboy shanqhyi je lya fyinazho "+o(h)" ,kyion nyi faru tuj en sekvay klyaryigay tekstoy:

..por plyi facilyo memorfyiksyi chyi+tyiun shanqhyen tralyegu shercan konjjekten de juna rusa komencante ,alj kyiu  myi provyis hheljpyi pero de ekzemplyey de rusay adverbey "kharoshoo" (bono) kaj "plhookho" (maljbono) ,lyi shercemo ryimarkyis ,ke lyi komprenyis kaj memorfyiksyis syignyifeyn de ekstremay vokalyey E...O en nome de lyingve EsperantO ,en komence de kyiu lyi yimagyis fyinazhen de adverbe kyielj vokalye E kaj en lya fyinazhe ,certo ,lya vokalyan substantyivan fyinazhen O ,sed renomyigyita nome de lya lyingve devus estyi OsperantE por konformyi alj novay syignyifey de lya vokalyey.

.!chyi+tyiu yintershanqhye de gramatyikay fyinazhey yinter substantyivey kaj adverbey estu lyimo yinter reformyistey kaj tradyicionyistey ,!nur adeptey de lya modernyigyita Esperante (,certe ne Osperante ,!ja chyi+tyio estas nur sherco) lyegu plyu lya teksteyn kun lya unua plyej grava shanqhye en Esperante.

..DOKTORE ZAMENHhOF-e(h) REFORMEMA EN LyA JARE jjLGRB+a /jejlegereba/ (1894+a)..

..chyi+tyiun yinteresan artyikolyen myi trovyis en lya tryisemajna yinforma gazete pryi lya Esperanta monde "Hheroljde de Esperante" (kun eventey qhyis15 maje 2011) ,sed lya auhtore aljdonyis proprayn komenteteyn kun keljkay eraray konklyudey ,chyar ,vershajno ,lyi ne posedas glyobalyan standarden de muljtelyingva skryibmanyiere "Dasheevyice" kaj unyiversalyan gramatyiken de matra (muljtedyialyekta) artefaryita superlyingve "Eespe" ,kyioh jam estas sukceso realyigyitay lya mencihitay en lya artyikolye reformey ,pryi kyieh myi aljdonyis suplyementayn komenteyn post vorte "..note:".

..genyiulye devus chyiam(o) auhskuljtyi nur syin mem  ,kaj ne lya kryityikeyn auh proponeyn de lya ajnulyey ,.bonan ekzemplyen de chyi+tyieh donas alj nyi (nevolyo) doktore Zamenhhof-eh mem.

..en lya komence de lya vyive de Esperante Zamenhhof ryicevyis muljtajn kryityikeyn: ,yiu taksyis lya vorten "kaj" artefaryita kaj ryifuzyis qhyin (note: .!en EsperantEespa varyiante de lya lyingve anstatauh "kaj" uzu "yi") ,.yiu alyia volyis respektyi lya "naturan" lyoken de lya akcente (kvazauh tyia ekzyistus) (..note: .!en lya unyiversalya gramatyike de Eespe anhkauh estas realyigyita lyibera lyoke de akcente ,sed krom tyieh chyiu parolyante povas memstaro shanqhyi lyoken de akcente en chyiu vorte por substrekyi qhyian gravecen por lya parolyante ,sed dum nekutyima akcentade necesas akcentyitan vokalyen duoblyigyi ,kyiel(yo) ,ekzemplyo ,en vorte "dasheevyice") ,yiu tryia ryifuzyis lya chyapelyitayn lyitereyn (..note: .!nu ,chyi tyioh vyi vyidas lya artyikelyen skryibyitan sen uzade de chyapelyey kaj alyiay dyiakryitay syignetey lyauh glyobalya standarde de dasheevyice ,tamen lya standarde ne rifuzas chyapelyeyn ,tremaeyn ,byirdeteyn kaj eblyayn alyiayn dyiakryitayn syigneteyn ,se ekzyistas teknyika eblyece uzyi yilyin) ,.lya anglyey maljshatyis lya verben "fartyi" (..note: .en Eespa superlyingve ,kyiu estas muljtedyialyekta ,chyiuy dyiverslyingvay syinonyimey estas egaljrajtay ,sed preferyinday estas lya plyej ofte uzatay ,lya restay povas foryiryi en grupe da maljnovmoday) ,ktp.

..Zamenhhof respondyis konstanto kaj saqhyo ,ke lya lyingve Esperante apartenas ne alj lyi ,sed alj lya popolye esperantoparolyanta: ..lya lyingve yinternacia devas vyivyi ,kreskyi kaj progresyi lyauh lya samay lyeqhyey ,lyauh kyiay estas ellyaboryitay chyiuy vyivay lyingvey (Aljdone alj lya Dua Lyibre ,1888 (jjLGGG /jejlegegega/)).

..tamen Zamenhhof tyimyis super chyieh ,ke lyi aspektus kyiel(yo) dyiktatore ,.tyial(yo) ,sub lya preme de lya reformemulyey ,en jjLGRB /jejlegereba/ (1894) ,lyi proponyis seryien da reformey submetotay alj lya esperantyistare ,.myi tuj precizyigas ,ke lya esperantyistare vochdonyis ryifuzo ,.do ,tyiuy reformoy nenyiam(o) estyis valyidyigyitay ,!felyichyo por lya esontece de lya lyingve. (..note: .?kyialyo do felyichyo por lya estontece de lya lyingve .!alj myi shajnas ,ke maljsaqhya ryifuze de shanqhyey ,proponyitay de tre saqhya Zamenhhof mem ,plyifortyigyis pozyicien de kryityikemay hhomey kontrauh Esperante (Fundamenta) kaj pro tyio Esperante poyiomo perdas allyogecen ,sed ,kyielyo fungey post plyuve aperas kaj kreskas novay artefaryitay lyingvey kaj lyingvetey ,en kyiuy proponyitay de Zamenhhof shanqhyey estas realyigyitay nur parto kaj nun necesas unuyigyi yilyin en unueca projekte de lya yinternacia lyingve plyeno modernyigyita).

..tamen ,nyi vyidu keljkayn elj yilyi ,lya chyefayn ,kun komentetey myiay:

• ..foryige de lya chyapelyitay lyiterey kun eventualya anstatauhyige de lya chyapelye per lya lyitere h ,.por evyityi ,ke ,ekzemplyo ,pachome estus eraro lyegyita kyielyo "paĉome" ,sufyichyus skryibyi pac'home kun apostrofe (..note:.!nu ,lya auhtore ,vershajne ,ne estas bana yinterlyingvyisto ,se lyi nenyiehn scias auh ne volyas scihyi pryi glyobalya standarde de muljtelyingva skryibmanyiere "dasheevyice" ,en kyiu lya chyapelye povas estyi anstatauhyigyita per lya lyitere h ,kyiu !ne estas prononcata chyiamo je rolye de dyiakryita syignete ,pro kyieh anstatauh "home" (en Esperante) necesas skryibyi kyielyo "hhome" ,kyiu jam ne eblyas eraro lyegyi en kunmetyita vorte "pachhome").
• ..foryige de lya dyifyina artyikolye ,.sed Zamenhhof mem antauho demonstryis lya necesen ,auh aljmenauh lya grandan utyilyen de tyiu artyikolye (..note: .!en lya unyiversalya gramatyike anhkauh estas rekomendyito ne foryigyi plyeno lya dyifyinyitayn artyikolyeyn ,sed uzyi yilyin dum yinterparolye tre malyofto kun apoge je kuntekste ,se elj kuntekste estas sufyichyo klyaro vyideblya dyifyina auh nedyifyina sence de certa substantyive (,!ekzemplyo ,en lya rusa lyingve tute ne estas uzatay kaj dyifyinyitay ,kaj nedyifyinyitay artyikolyey antauh substantyivey ,sed tyieh ne maljhheljpas alj lya yinterparolyantey) ,tamen en unyiversalya gramatyike de muljtedyialyekta Eespe ekzyistas eblyece varyihyi dyiversayn antauhsubstantyivay artyikolyey lyauh yilyiay specay celyey ,ekzemplye ,"lya" estas uzata plyejparto por solyay unyikay substantyivey kaj por nomoy yinklyuzyivo ,.se en unu fraze vyi jam uzyis "lya" kun unu dyifyinyita substantyive ,do alyian dyifyinyitan substantyiven uzu kun alyia dyifyinyita artyikolye "va" (plyejparto uzata por vyivay subjjektey) auh "fa" (uzata ne nur por vyivay ,sed anhkauh per senvyivay objjektey ,kyielyo montra pronome kun adjjektyiva fyinazhe "+a") ,por tryiay kaj ceteray dyifyinyitay substantyivey eblyas uzyi lya anglyan dyifyinyitan artyikolyen "dha" ,.en unyiversalya gramatyike ekzyistas anhkauh nedyifyinyita artyikolye "ja" praktyike uzata tre malyofto.).
• ..anstatauhyige de kaj per e ,kaj de auh per u. (..note: .en lya unyiversalya Eespa gramatyike lya bazay gramatyikay konjjunkciey estas korelyatyivay kun lya lyogyikay kaj hhavas plyisyimplyigyitayn formeyn: yi => kaj ,.or(h) => auh = nur auh ,.yir => kaj auh = kauh ,sed krom kunyiga (samtempa auh samlyoka) konjjunkcie "yi" ekzyistas anhkauh konsekvenca konjjunkcie "ye".
• ,,tuta foryige de lya akuzatyive ,.sed por montryi rektan objjekten ,ekzyistas soljvey nur du: soljve "akuzatyivo" kaj soljve "devyiga vortorde" ,.nu ,lya praktyikade de lya lyingve montryis ,ke lya soljve "akuzatyive" estas ego plyi syimplya ,olj soljve de "vortorde" (note: .certo ,ekzyistas du soljvey ,sed yilyi ne estas kontrauhstaray ,do ,eblyas forzhetyi akuzatyivan fyinazhen "+n" ,se vortorde en fraze estas devyigo rekta ,alyiokazo necesas uzyi lya fyinazhen "+n" auh specialyan "faljsan" prepozyicien "pen" ,uzatan por markyi rektan (senprepozyician) akuzatyiven.
• ..lya plyuralyen montros lya fyinazhe "+i" ,.tyieh estyis faryita en Ide plyi posto sen yia ajn avantaqhye (..note: .!nu ,?kyial(yo) do sen avantaqhye ,!lya avantaqhye estas sufyichyo vyideblya ,sed lya plyj ryimarkeblya estus lya avantaqhye en Esperante ,aparto ,se grafyiko syignyi plyuralyen per malyofto uzata lyitere "y" ,prononcata samo kyielyo lya lyitero "i" senpero post konsonantey ,sed post alyiay vokalyey formas yiun dyiftongen kuno kun vokalye: unu nyigra kate => du nyigr(a)y kat(e)y = du nyigry katy ,!certo ,en lya unyiversalya gramatyike chyi tyiu avantaqhye estyis valyidyigyita plyeno ,chyar en qhyi substantyivay fyinazhey estas maljklyaro prononcatay vokalyey "e" ,kyiuyn eblyas forzhetyi sen anstatauhyige per apostrofe: nyigra kate = nyigr kat (syingulyaro)=> nyigray katey = nyigr(y) katy (plyuralyo) ,kyieh donas grandan avantaqhyen ,ekzemplyo ,en poezyie ,kyioh gravas lyibere uzyi auh ne uzyi gramatyikayn elyementeyn dum kreade de poemey).
• ..krehe de lya nova fyinazhe "+ire" (,.lya auhtore ,vershajno ,atentyis sufyiksen "+ir+") ,.lya vorte "frate" syignyifus nur "yinfane de lya samay gepatrey" senkonsyidere pryi lya sekse ,.kaj "fratyire" syignyifus" ,ke temas pryi masklye ,dum(ke) "fratyine" syignyifus ,ke temas pryi femalye ,.bona afere ,sed aljvenanta tro maljfruo (..note: !kyiehn myi lyegas en lya lyasta grase dyistyingyita fraze ,?chyu estas realyo maljfruo kaj ?kyialyo do maljfruo ,?chyu Esperante ne estas shanqhyeblya kaj estos plyi bono ,se Esperante mortos neshanqhyeblya ,olj qhyi estos modernyigyita ,.sed ,se lya problyeme ekzyistas en lya lyingve ,!qhyi devas estyi soljvyita ,kaj myi proponas syimplyayn vokalyayn sendependayn seksayn sufyikseyn "+u+" por masklyey ,"+(y)i+" por femalyey kaj "+e+" por unu elj ambauh seksey nedyifyinyito (egalya alj lya germana auh Esperanta prefyikso "ge+") ,sekva konsonante post seksa vokalya sufyikse ne gravas ,qhyi povas estyi "+l+" ,"+r+" auh "+n+" ,.do ,"fratire" syignyifus ,ke temas ne pryi masklye ,sed pryi femalye ,tamen "frature" syignyifus ,ke temas pryi masklye ,anhkauh "fratere" = "frate" kyiamo sekse ne gravas por yinterparolyantey ,.krom tyieh necesas trovyi kaj valyidyigyi sendependo prononcatayn seksayn pareyn , kyielyo "patre" ++ "matre" (patryine) ,"padre" ++ "madre" ,"mune" (= vyire) ++ "myine" (vyiryine) ,ktp. ,!chyi tyiu yidehe jam estas realyigyita en unyiversalya gramatyike kaj esperantyistey povas prunteprenyi qhyin).
• ..lya fyinazhe de adjjektyivey estos "+e" ,kyielyo lya adverba fyinazhe ,.tyieh estyigus muljtayn belyayn neprecizeyn kaj echj ambyiguazheyn ,.ekzemplyo ,"patre bono kantas": ,?chyu "bono" estas adjjektyive ryilyata alj substantyive "patre" auh adverbe ryilyata alj verbe "kantas" (..note: .!certo ,chyiuy lya plyej gravay fyinazhey devas estyi dyistyingeblyay ,kyielyo en lya unyiversalya gramatyike: "+e(h)" por substantyivey ,"+a(h)" por adjjektyivey ,"+o(h)" por adverbey kaj numeralyey ,"+(y)i" por verbey en forme de yifyinyityive ,"+as" por verbey en prezence ,"+os" por verbey en future ,"+(y)is" por verbey en preteryite ,"+u" por verbey en yimperatyive ,"+us" por verbey en kondyicionalye ,sed lya plyej ofto uzatay en lya vyiglya yinterparolye povas estyi forzhetatay dependo de vortorde ,sed en Esperante anhkauh eblyus forzhetyi lya plyej ofte uzatayn fyinazheyn ,ekzemplyo ,anstatauh "patre bono kantas" eblyus dyiryi "patr bon kant" ,anstatauh "bona patre maljbono kantas" -+ "bon patr maljbon kant".).
• ..lya adjjektyivey restos senshanqhyay ,do ne aljprenos marken de plyuralye (..note: .!lya sama eblyece ,!sed ne devyige ,ekzyistas en lya unyiversalya gramatyike ,!se alj vyi plyachyas forzhetyi dyiuversayn fyinazheyn kaj chyi+tyieh ne maljhheljpas alj komprene de vyia parolye ,do forzhetu chyiehn superflyuan ,sed permesu alj alyiay yinterparolyantey penegemo prononci chyiuyn fyinazheyn lyauh yilya prefere.
• ..lya personay pronomey yiqhyos: mu ,tu ,lyu ,elyu ,su ,nu ,vu ,lyoru ,.onyi maljfacilyo vyidas yian progresen en tyiu chyi shanqhye ,.lya posesyivey estos evyidente: mue ,tue ,lyue ,ktp. (..note: .!nu ,qhyis nun myi yinterkonsentyis kaj kompromyisyis kun proponey de dyiversay reformyistey ,sed personay pronomey ryilyatas alj kerne de lya unyiversalya gramatyike kaj senpruvay ,senargumentay proponey ryilyato de lya pronomey ,nekonformyitay kun alyiay vortklyasey povas nur aljdonyi myiskomprenen: ,?kyialyo do ,ekzemplyo ,lya pronome"mu" estas plyi bona ,olj "myi" ,se yilyi ambauh ne hhavas fyinazhen de substantyivey ,!ja personay pronomey estas anstatauhsubstantyivay pronomey (,!personay nomey anhkauh estas substantyivey) ,!do ,yilyi devas hhavyi substantyivan fyinazhen ,echj dum rapyida yinterparolyo forzhetatan ,kaj en unyiversalya gramatyike estas proponatay lya sekvay nedyifyinyitay kaj dyifyinyitay personay pronomey: je (nedyifyinyita persona pronome syimyilya alj lya Esperanta "yiu",.en plyuralya forme "j(e)y" konformas alj lya esperanta pronome "onyi") ,lye (myi) ,dye ("vyi" en forme de syingulyare kaj ekzyistas estyima forme kun prefyikse de maljproksyimece auh dyistance (yinklyuzyivo kaj ryilyato de socia dyistance ) "e(h)+": e(h)de) ,tye (ci) ,vye (lyi ,shyi ,sed eblyas uzyi seksan vokalyan sufyiksen: vyu(e) (lyi) ,vyi(e)(shyi) ,kyieh estas uzata malyofto ,ekzemplyo ,por espryimyi estyimen ,respekten) ,bye (ankorauh unu "lyi" auh "shyi" ,ekzemplyo: vye vyid(as) byen -+ lyi vyidas alyian "lyi") ,my (nyi) ,qy /dzy/ auh cy yinter amyikey (vyi) ,zy (yilyi) ,lya posesyivay formey de lya personay pronomey kun sufyikse "+(e)s+": lyesa (myia) ,dyesa (vyia) ,tyesa (cia) ,myi(e)sa (nyia) ,qyi(e)sa (vyia) ,zyi(e)sa (yilyia) ,reflyeksyiva sye (syi ,mem) estas uzeblya kun chyiuy formey de personay pronomey ,sed ne nur kun lya tryiay: ,myi lyavas myin (= syin) -+ .lye lyav(as) lyen (= syen) ,.vyi lyavas vyin (=syin) -+ .dye lyav(as) dyen (= syen) ,lyi (shyi) lyavas syin -+ .vye lyav(as) vyen (= syen) sed: lyi lyavas alyian lyin (!ne syin) -+ .vye lyav(as) byen.).

..restay proponyitay shanqhyey ne estas tauhgay por Esperante kaj pro tyieh myi yilyin forzhetyis elj lya artyikolye por ne lyacigyi lya lyeganteyn.

..ESPERANTE NUR IOMETO MODERNIGITA..

.!nyi dauhryigas lyegyi en chyi+tyiu tyitolye kaj en lya artyikolye sub qhyi jam yintershanqhyitayn lya substantyivayn kaj adverbayn fyinazheyn (o => e(h) kaj e => o(h)) ,yinklyuzyive kaj en konformay pronomey substantyivay (tyio => tyie(h)) kaj adverbay (tyie => tyio(h)) ,sed chyi+tyieh estas nur lya unua pashe alj lya plyenkomplyeto modernyigyita Esperante trans antauhjuqhye ,ke rajtas ekzyistyi nur Fundamenta Esperante ,sed lya unua pashe estas lya plyej grava ,aparto por komencantey ,pro kyieh necesas yiometo hhaljtyiqhyi chye lya unua facilya ,sed grava baryiere ,porke aljkutyimyiqhyi kaj seneraro uzyi yintershanqhyitayn fyinazheyn en syiay yinterparolyey "krokodyilyay" ,uzanto vorteyn plyeno pruntoprenyitay elj Fundamenta Esperante (,!sed kun yintershanqhyitay fyinazhey).

.!vyi rajtas restyi chye lya unua baryiere echj porchyiam(o) ,se ekdezyiros ,kaj propagandyi nur yiometo modernyigyitan Esperanten ,!ja qhyi anhkauh rajtas ekzyistyi memstaro kaj sendependo de lya Fundamenta Esperante sen yiu+ajn(a) permese de lya gvyidantey de lya Esperanta Movade: !chyiu lyingve apartenas nur alj hhomey ,kyiuy qhyin posedas.

.!vershajno ,echj maljmuljto modernyigyita Esperante allyogos duonen da adeptey de Esperante kun lya neshanqhyeblya Fundamente ,sed plyeno modernyigyita Esperante forprenos preskauh chyiuyn adepteyn de lya Fundamenta Esperante.

..DOKTORE ZAMENHhOF-e(h) REFORMEMA EN LyA JARE jjLRJQ+a /jejlerejeqa/ (1906+a)..

(NOTE: .en lya artyikolye estyis transformyitay nur fyinazhey de substantyivey ("o" => "e(h)") kaj adverbey ("e" => "o(h)") ,yinklyuzyive de anstatauhsubstantyivay pronomey ("tyio" => "tyie(h)") kaj de anstatauhadverbay pronomey de lyoke ("tyie" => "tyio(h)") ,kromo estas proponatay por praktyika uzade sekvay lyatyinlyiteray ciferey: J (0) ,L (1) ,D (2) ,V (3) ,B (4) ,M (5) ,Q /dz/ (6) ,Z (7) ,G (8) ,R (9) ,anstatauh dekuma radyike "dek(-o ,-e)" estas uzata radyike "chye" (substantyiva forme) auh "chyo" (adverba forme) kun kunyiga konjjenkcie "yi" por keljko da dekey: (jej)dyichyo (20 = 2 x 10) ,myichyo (50 = 5 x 10) ,ryichyo (90 = 9 x 10) ,sed en rolye de deksesuma (pudeca) radyike (,kyiu forestas en Esperante) estas uzata "shmo(h)" auh "shme(h)": (jej)dyishmo (2 x 16 = 32) ,myishmo (5 x 16 = 80) ,ryishmo (9 x 16 = 144) ,ktp.)

..nyi vyidyis en lya antauha numere  (de lya gazete "Hheroljde de Esperante") ,ke Zamenhhof ,sub lya preme de keljkay reformemulyey ,proponyis en jjLGRB+a (1894+a) jare projekten de reforme ,kyiu ne estyis akceptyita de lya plyimuljte de lya uzantey de lya lyingve.

..sed lya rase de reformemulyey estas tre fyirma ,.yinter chyi+tyiuy trovyiqhyis Emyil-ye(h) Javal-ye(h) ,lya fama oftaljmolyoge (jjLGVR+a ... jjLRJZ+a) /1839 - 1907/ ,.lyi nepro ne volyis konsyideryi ,ke Esperante estas lyingve ,.lyauh lyi ,Esperante estyis nur "projekte de lyingve" ,.tyiu syintene venyis de lya fakte ,ke Javal-yeh bono scihyis nyian lyingven skryibo ,sed ne parolyis qhyin flyuo ,.tyialyo ,lyi energyio batalyis favoro alj reformey.

..lya reforma maljsane yimplyicas lya kreden ,ke yiu+ajn(a) reforme estos dyfyinyityiva ,.sed tyie(h) ne okazas ,.lya reformyistey ne pensas ,ke alyiay reformyistey evyidento reformos lya antauhan reformen ,kaj ke chyi+tyiu lyasta reforme estos denove reformyita ... ktp ,senchyeso.

..yinverso ,Zamenhhof-e(h) yinsyistyis ,ke Esperante estas jam lyingve ,.cetero ,en jjLRJM+a (1905+a) ,dum lya fama Bulyonnja Kongrese ,lyingva Komyitate estyis fondyita ,kaj lya Fundamente estyis deklyaryita "netusheblya" ,.pryincipo ,tyieh devyis resanyigyi lya esperantyistan monden elj lya reforma maljsane ,.en jjLRJG+a (1908+a) Zamenhhof skryibos: ".lya lyingve povas dyisvoljvyiqhyi nur per tre syingarda voje de natura evolyucie ,sed qhyi tuj mortus ,se onyi volyus qhyin dyisvoljvyi per kontrauhnatura kaj danqhyera voje de revolyucie" (Lyingvay Respondey).

..(..NOTE: .lya auhtore de lya artyikolye skryibas pryi maljsane de senchyesay reformey (elj kontrauhreforma vyidpunkte de lya auhtore) ,chyar dyiversay reformyistey ne provyis organyizyi unuecan centren de reformey ,sed se shanqhyeyn lyimyigyi je kadrey de unyiversalya gramatyika syisteme ,elj kyiu eblyus chyerpyi dyiversayn gramatyikayn elyementeyn ,hheljpajn kaj ceterayn akcesorayn vorteyn ,tauhgayn por(ke) facilyo resanyigyi echj dyiversayn naciayn lyingveyn ,yinklyuzyivo lya rusan kauh anglyan ,ne nur kvazauhnacian Esperanten  ,anstatauh(ke) eljpensyi yilyin memstare ,do reforma maljsane transformyiqhyus en reforma resanyige de lya Fundamenta Esperante elj vyidpunkte de progresyivay reformyistey).

..tamen ,spyito lya ofyicialyan netusheblyecen de lya Fundamente ,lya preme de lya reformemulyey estyis forta ,.tyialyo Zamenhhof ,ne konsyideranto lya fyiasken de lya unua reforme de jjLGRB+a (1894+a) ,proponyis en jjLRJQ+a (1906+a) duan reformprojekten ,.lya afere estyis maljfacilya: .chye lya unua reformprove ,lya Fundamente ankorauh ne ekzyistyis (aljmenauh sub lya forme de netusheblya baze de lya lyingve) ,.sed en jjLRJQ+a qhyi ekzyistyis ,.do ,Zamenhhof devyis lyerto zhonglyi yinter lya "netusheblyece" de lya Fundamente kaj keljkay reformay punktey ,kyiuy estyis tamen "tushade" ,sed ne vera "tushade" ,chyar reformyitayn punkteyn onyi ne "devyis" uzyi ,sed nur "povyis" uzyi ,!lyerta vortauzade.

..nyi vyidu keljkayn elj lya chyefay punktey de tyiu reformprojekte kun komentetey myiay (,lya auhtoray):

• ..defyinyityiva foryige de lya chyapelyitay lyiterey ,kaj anstatauhyige de lya chyapelye per lya lyitere "h" ,.cetero ,jam de unu jare tyieh estyis ofyicialyigyita en lya Fundamente en lya kaze de necese.

.!ve ,lya plyimuljte elj lya nuntempay esperantyistey nenyiam(o)  maljfermyis lya Fundamenten kaj shajno !maljkonas lya esperantan aljfabeten ,!echj ne venas alj yilyia cerbe ,ke por evyityi ,ke "seshora" /seshhora/ (dauhranta ses hhoreyn) estus eraro lyegyita kyielyo "ses^ora" /seshora/ ,sufyichyus skryibyi "ses'hora" kun apostrofe auh "ses-hora" /ses+hhora/ kun strekete (,note: en desheevyice estas uzata nur plyusa syignete ,chyar strekete syimyilyas alj myinusa syignete ,post kyiu chyiuy lyiterey qhyis fyine de vorte  yiqhyas neprononcatay) ,.tamen syimplya kyielyo lya ove de Kolyumbe.

• ..anstatauhyige de "j" per "y" (,.note: .en dasheevyice lya anstatauhyige estas efektyivyigyita nur ryilyato alj plyuralya fyinazhe).
• ..anstatauhyige de "kaj" per "e" (,.note: .en dasheevyice "kaj" => "ye" (konsekvenca) kaj "kaj" => "yi" (samtempa kaj samlyoka)).
• ..lya adjjektyivey ne aljprenos marken de plyuralye ,kyiam yilyi antauhas lya substantyiven ,.tamen yilyi devos aljprenyi tyun marken ,kyiam(o) yilyi sekvas lya substantyiven auh se yilyi ryilyatas alj subkomprenata nome ,?syimplya ,?chyu (..note: !sed en dasheevyice chyi+tyioh chyi+tyieh tuto ne estas reglyamentyita kaj yinterparolyantey memstaro decidas uzyi auh ne uzyi dyiversayn fyinazheyn ,yinklyuzyivo lya kazayn ne nur ryilyato alj substantyivey kaj atryibutay adjjektyivey ,sed anhkauh ryilyato alj dyifyinyitay kaj nedyifyinyitay artyikolyey antauhsubstantyivay).
• ..anstatuhyige de "kyie" => "kyi" ,"kyielj" => "ko" ,"kyio" => "kom" ,"kyiu" => "ku" kaj anhkauh "tyie" => "tyi" ."tyielj" => "sik" ,"tyio" => "to" ,"tyiu" => "tu" ,.kyielyo en jjLGRB (1894) ,Zamenhhof volyis detruyi syian plyej genyian eljtrovazhen ,.lya plyej amuza flyanke de chyi+tyiu punkte estas lya vorte "ku" en plyuralya forme: "kuj" => "kuy" (,.chyi+tyiu vorte sonas ne tuto deco chye francay orelyey...) (,note: .!nyi povas amuzyiqhyi kuno kun lya auhtore ,sed ne mokyi ,chyar Zamenhhof kaj lyiay samtempulyey anhkorauh ne povas scihyi nocien de unyiversalya gramatyike ,elj kyiu eblyus chyerpyi dyiversayn necesayn gramatyikayn elyementeyn tauhgayn por konstruyi proprayn artefaryitayn lyingveyn sen gravay gramatyikay erarey anstatauh plyene konstruyi lya lyingvan gramatyiken memstaro ,.kaj ,vershayno ,Zamenhhof kaj lyiay oponantey ne povyis konjjektyi dyivyidyi dyiversayn pronomeyn konformo kun certay gravay vortklyasey (substantyivey ,adjjektyivey kaj adverbey) lyauh yilyiay gramatyikay fyinazhey (+e(h) ,+a(h) ,+o(h) ,kvankam Zamenhhof jam delyonge sentyis maljfortay pozyiciey de lya esperanta gramatyike kaj keljkfojo ,aljmenauh dufojo provyis yilyin korektyi plyejparto sensukceso pro kontrauhago de fundamentalyistey).

..tuto ne necesas dauhryigyi lya artyikolyen kaj komenteyn ,chyar lya lyegantey povas memstaro lyegyi qhyin en "Hheroljde de Esperante" (lyasta numere kun eventey qhyis 5 junyie 2011).

..sub sekvay tyitolyey de alyineoy nyi poetapo traryigardos shanqhyeyn kaj plyenumos yilyin plyu en lya esperantay tekstey por plyi rapyido kaj facilyo aljkutyimyiqhyi alj yilyi.

..PREPOZyICIEY "DE" => "PES" ,"PET" ,"PEJS" ,"PEJT" KAJ  "JE" (= "EN" lyokalya) => "PjJE"..

..lya dua grava shanqhye estas anstatauhyige de (=> pes) dyiversay prepozyiciey por yilyi hhavus karakteran prepozyician prefyiksen "p+" ,kyielyo ,ekzemplyo ,anstatauh lya prepozyicie "je" (= "en" lyokalya) kaj necesas uzyi tyieljmanyieromarkyitan prepozyicien "pjje" ,sed poyiomo trosharqhyitan (supersharqhyitan) prepozyicien "de" pjje prepozyicie "pes" kaj yiom posto pjje lya alyiay syimyilyay (,ekzemplyo ,"transdonyita de..." => "pet" kaj por prepozyiciey pes move aperas suplyementa yindyikyilyo pes move "j": elj => pejs ,de => pejt)

..KONjJUNKCIEY..

..lya tryia grava shanqhye estas necesa anstatauhyige pes tradyiciay konjjunkciey "kaj" => "yi" (kunyiga) ,"kaj" => "ye" (konsekvenca) ,"auh" (= "nur auh" eksklyuzyiva) => "olj " (rusa varyiante) = "or(h)" (anglya varyiante) ,"auh" (= "kaj auh" = "kauh" yinklyuzyiva) => "yilj" (rusa varyiante) = "yir(h)" (anglya varyiante) ,.lya rusay yi anglyay varyiantey estas egaljsencay yi egaljrajtay ye pjje duoblyigyitay formey yilyi estas oftouzatay ambauh: auh ... auh ... = olj ... or ...

..PERSONAY yI TABELyAY PRONOMEY..

(= ..PERSONY yI TABELY PRONOMY..)..

..pjje Eespa superlyingve lya antauhsubstantyivay (dyifyinyita kaj nedyifyinyita) artyikolyey ne estas ofto uzatay pro preferyinda uzade pes dyiverstyipay pronomey ,kyiuy anhkauh povas estyi dyifyinyitay kaj nedyifyinyitay ne nur yinter tyiel(yo) nomatay "tabelyay" pronomey ,sed anhkauh yinter lya personay ,ekzemplyo ,lye (<= myi) ,my (<= nyi) estas dyifyinyitay personay pronomey kaj je (<= yiu) ,jey (<= yiuy ,onyi) estas nedyifyinyitay personay pronomey.

..lya kvara grava shanqhye estas necesa anstatauhyige pes tradyiciay personay yi tabelyay pronomey ,sed atentu ,ke chyiuy pronomey estas anstatauhnomey pes gravay vortklyasey yi hhavas konformayn fyinazheyn ,tamen forzheteblyayn  (,fyinazhe pes plyuralye estas "+y"):

..myi => lye ,nyi => my (= m(y)i(e) por "unuanyima" grupe da unuay personey)

,.vyi (ci) => dye (tye) ,vyi => qy /dzy/ (cy) (,ekzyistas qhyentyilya forme "e(h)dye")

,.lyi => v(yu)e (= vyu(e) ,vyu ,vye) ,shyi => v(yi)e (= vyi(e) ,vyi ,vye) ,qhyi => f(yu)e (por masklye) ,f(yi)e (por femalye) ,fye (por masklye olj femalye ,orh ambauhseksa subjjekte ,orh senseksa objjekte)

,yilyi => zy

,.ankorauh unu "lyi" orh "shyi" => bye (by(u)e por masklye yi by(i)e por femalye)

,.ankorauh unu grupe da "yilyi" => gy.

.!atentu ,ke posesyivay formey pes personay pronomey formyiqhyas hheljpo pes posesyiva sufyikse "+es+": lyes(a) (= myia) ,dyes(a) (= vyia ,cia) ,vyes(a) (= lyia ,shyia) ,mi(e)s(a) (= nyia) ,qi(e)s(a) (= vyia) ,zi(e)s(a) (= yilyia)

,.ekzyistas reflyeksyiva partyikulye "sye" (= "syi" pjje Esperante) ,uzata pjje akuzatyiva forme "syen" anstatauh  akuzatyiva forme pes personay pronomey:

..lye amas lyen (= syen) => ..myi amas myin

,.dye amas dyen (= syen) => ..vyi amas vyin

,.vye amas vyen (= syen) => ..lyi (orh shyi) amas syin ,!sed atentu ,ke kyiam unu tryia persone amas lya alyian tryian personen lya reflyeksyiva forme ne estas uzata:

..vye amas byen => ..lyi (orh shyi) amas alyian lyin (orh alyian shyin).

..personay pronomey povas hhavyi yi alyiayn kazayn fyinazheyn krom lya akuzatyivay anstatauh uzyi konformayn prepozyicieyn ,ekzemplyo: "+s" por genyityive ,"+m" por datyive (donyityive).

..tre proksyima alj personay pronomey estas anhkauh solya reflyeksyiva pronome "s(y)e" ++ "mem" ,kyiu estas yiom(o) nedyifyinyita kaj pro tyieh necesas uzyi qhyin kuno kun persona pronome (auh echj kun objjekta pronome ,auh kun substantyive mem) aljmenauh en unua fraze de parolye kaj posto eblyas uzyi qhyin memstaro ,chyar post chyi+tyieh lya pronome auh lya substantyive jam povas korekto komprenata.

..pro tyieh lya pronome "s(y)e" anhkauh estas deklyinacieblya kyielyo personay pronomey kaj substantyivey: s(y)esa ++ "syia"; s(y)em ++ "al syi"; s(y)en ++ "syin"; s(y)a ++ "mem(a)"; s(tj)i ++ "estyi mem(a)" .lya plyuralya forme "syey" aljdonas suplyementan sencen "reciproke (unu lya alyian ,unu alj lya alyia ,k.t.p.)" ,ekzemplyo ,komparu:

.zyi lyav(at)jis syen ++ .yilyi lyavyis (chyiu) syin;

.zyi ljav(at)jis syeyn ++ .yilyi lyavyis (reciproke) unu lya alyia(y)n.

.anhkauh ekmemoru syignyifeyn de:

syeym ++ "unu alj lya alyia"; syeysa ++ "komuna ,apartenata alj chyiuy auh alj chyiu elj yilyi".

..do ,vyi vyidas ,ke lya Eespa reflyeksyiva pronome "sye" hhavas plyi muljte da formey kun konformay syignyifey ,olj ambauh lya Esperantay pronomey "mem" kaj "syi" ,.krom tyieh ,dyiversay formey de lya Eespa pronome "sye" povas estyi uzatay je rolye de prefyikse ,sufyikse ,fyinazhe ,postfyikse kaj echj radyike de keljkay bazay vortey (substantyivey ,adjjektyivey ,verbey ,adverbey).

..elj tabelyay pronomey tuj necesas memorfyiksyi nur oftouzatay demanday (kun demanda vochjmodulyade) orh ryilyatay (lya samay ,sed sen demanda vochjmodulyade) kun prefyikse "k+": ke (= ke (ryilyata subjjunkcie) ,= k(f)e = ke (= kyieh) -+ plyisyimplyigyita forme de demanda auh ryilyata pronome) ,kjje (= kyiu) (en chyi+tyiu varyiante estas subkomprenata demande ryilyato alj nedyifyinyita persona pronome Je (= yiu) ,sed kve (= kyiu) (en chyi+tyiu varyianto estas subkomprenata demande ryilyato alj dyifyinyita persona pronome Ve (= lyi ,shyi) ,ka (= kyia) ,kjja (= kyiu) (en chyi+tyiu varyiante ne estas subkomprenata demande kun certa elyektade) ,sed kva (= kyiu) (en chyi+tyiu varyiante jam estas subkomprenata demande kun certa elyektade: ?kyiu elj yilyi).

..yinter personay pronomey jam estyis menciyitay anhkauh nedyifyinay pronomey "hhe" ++ "yiu" kaj "hhe" ++ "yieh" ,kyiu nomyiqhyas anhkauh kyielyo lya kvazauhpersona (auh personyiga) objjekta pronome ,.mallyongay adjjektyivay formey de chyi tyiuy pronomey ("(j)a" = "(hh)ja" ++ "yiu" kaj "(j)a" = "(hh)ja" ++ "yia") koyincidas kun nedyifyinay artyikolyey ("ja" kaj "(h)ha" auh "(h)ha) denasko ,sed nun ambauh nedyifyinay artyikolyey estas praktyiko maljplyi ofto uzatay en Eespa lyingve ,olj en naciay lyingvey ,pro plyi ofta uze de kuntekste por espryimyi dyifyinecen auh nedyifyinecen ,kaj plyejo lya nedyifyinay artyikolyey povas renkontyiqhyi en dyialyogey je tre (auh echj tro) reduktyita komuna forme "(h)a(h)" ,chyar qhyi syimyilyas alj lya nedyifyina artyikolye de tre populyara anglya lyingve.

..PRONOMEY..

..do ,my jam scias ,ke pjje Eespa lyingve pronomey estas tyiuy vortey ,kyiuy estas uzatay anstatauh substantyivey ,adjjektyivey kaj adverbey ,.por komencantay eespey lya lyerte uzyi pronomeyn tre plyifacilyigas partoprenen pjje yinterparolye ,ja pronome ne nomas subjjekten ,objjekten auh kvalyitan syignyifen ,kyiun lya komencante embarasyiqhyas tradukyi ,sed nur forsendas alj qhyi (=>  fe).

..pro tyieh unuavyico necesas konatyiqhyi nomo kun diversay pronomey ,plyejparto kun lya personay (kun dyiversay posedyivay kaj posesyivay formey) kaj montray ,kaj posto jam eblyas lyernyi  lya plyej ofte uzatayn en yinterparolye verbeyn ,aljternadanto yilyian memoryigen kun lyernade pes restay pronomey ,sed posto jam eblyas lyernyi lya plyej ofto uzatayn en yinterparolye substantyiveyn ,adjjektyiveyn  kaj adverbeyn.

.!nur chyi+tyiu taktyike pes lyingva lyernade donos eblyecen lyernyi ech maljfacilyan lyingven dum nur unu monate de lyibera tempe ,ekzemplyo ,dum feryiey ,lyernanto qhyin nepro chyiutago ,kaj posto ,certo necesas penemo uzyi novan lyingven praktyiko aljmenauh dum sekva monat chyiutago por ne forgesyi qhyin (=> fen).

..pjje lya lyingve estas jenay bazay pronomay grupey: personay (nomyinatyivay ,genyityivay kaj posed(iv)ay) ,kyiuy povas estyi lya dyifyinyit+personay kaj nedyifyinyit+personay (alj kyiuy ryilyatas ,ekzimplyo , j(j)e -+ yiu kaj j(j)ey -+ onyi) ,subjjektay (anhkauh nomyinatyivay ,genyituivay kaj posedyivay) ,objjektay (anhkauh nomyinatyivay ,genyityivay kaj posedyivay) ,adjjektyivay (kvalyitay kaj dispozyiciay) kaj adverbay (lyokay ,dyirektay ,kvantay (auh ,alyivorte ,nombray)) ,manyieray ,tempay (auh ,alyivorte ,momentay) kaj kauhzay ,.chyi tyiuy pronomey ,escepto lya personay (kun kazay subgrupey) ,entenas sekvayn varyiazheyn pes pronomey: nedyifyinay ,negatyivay ,ryilyatay (auh ,alyivorto ,demanday kun demanda tonakcente) ,montray ,kolyektyivay kaj dyispozyiciay ,kyiuyn eblyas kolyektyi en tabelye ,pro kyieh yilyi nomyiqhyas kyielyo tabeljpronomey .sed lya nedyifyinan subjjektan pronomen 'j(j)e' (auh 'j(j)ey' pjje plyuralye) eblyas transportyi (yiomo kondyichyo) alj grupe pes personay pronomey ,apartyiganto qhyin pjje subgrupe da(s) nedyifyinay personpronomey kaj uzanto qhyin kyielyo lya esperanta nedyifyina pronome 'yiu' (pjje syingulyare) kaj 'onyi' (pjje plyuralye) ,.kutyimo lya Eespa pronome 'j(j)e' (alj kyiu konformas lya esperanta 'yiu') estas uzata nur pjje plyuralya forme 'j(j)ey' ,kyiu plejo konformas alj lya esperanta pronomo 'onyi' ,sed yiufojo eblyas auh echj necesas uzyi syingulyaran formen 'j(j)e' ,kyiamo estas konata fakte ,ke nekonata aganta persone estas auh povas estyi nur solya .kaj ,malyo ,eblyas tuto ne uzyi lya pronomejn ,aparto dum rapyida krok(yiz)a (skyiza) varyiante pes parolye ,kaj chye tyieh anhkauh eblyas emfazyi suplyemento lya solyan (senpronoman) verben per transporte pes lya verba akcente alj vokalye pes verba fyinazhe.

..pjje lya tabelye vyi anhkauh trovos tyielyo nomatayn kombyinayn pronomeyn ,konsyistantay  kutyimo elj du supremencihitay ,pleyparto elj kolyektyivay ,dyispozyiciay auh montray.

..restay personay pronomey estas jenay:

.l(j)e(h) -+ myi;

.d(j)e(h) -+ vyi (neuhtralya forme pes aljparolye yinter dyiversaqhyay kauh dyiverssocistatay hhomoy); t(j)e(h) -+ ci (forme pes aljparolye yinter amyikey auh amyikemay hhomey ,samaqhyulyey ,yinter yinfaney kaj alj yinfaney auh alj muljte plyi juna hhome)

.v(j)e(h) -+ lyi ,shi auh qhyi (neuhtralya komuna forme pes mencie pes chyiuy tryiay personey ,krom du (=> jejdo) yinterparolyantey ,auh pes ceteray seksay vyivazhey ,ekzemplyo ,anyimalyey ,byirdey k.t.p.); f(j)e(h) -+ qhyi (forme pes personyiga mencie de senseksay vyivazhey kaj senvyivay objjektey)

..pjje Eespa lyingve ekzyistas anhkauh pronoma forme pes mencie pryi unuopa kvara foryigyita persone b(j)e(h) nur por hhomey ,sed por ceteray vyivay subjjektey auh senvyivay objjektey eblyas uzyi nur lya tryian personan pronomen kun maljproksyimyiga prefyikse 'e+':

.evje(h) -+ kaj lyi ,kaj shi ,kaj qhyi (anhkorauh unu 'lji' ,'shi' auh 'qhyi');

.efje(h) -+ kaj qhyi (anhkorauh unu 'qhyi');

.eb(j)e(h) -+ kaj  yiu (anhkorauh unu yiu hhome).

..se vokalye pes lya pronome dum rapyida parolye reduktyiqhyas ,necesas syignyi qhyin (=> fen) per apostrofe.

..do ,pjje Eespa lyingve ne ekzyistas specialyay neqhyentyilyecay personay pronomey ,sed per nekorekta uzo pes lya pronomey 't(j)e' kaj 'f(j)e' eblyas hheljpyi espryimyi neqhyentyilyan kaj neestyiman ryilyaten alj yiu.

..malyo ,montryi qhyentyilyecen kaj emfazyi estyiman ryilyaten alj yiu eblyas per personay pronomey kun tyielyo nomatay seksay sufyiksoy '+(y)i(n ,l ,r(h))+' (por vyiryiney) kaj '+u(n ,l ,r(h))+' (por vyirey) ,sed por ambauhseksay vyivazhey necesas uzyi kunmetyitan seksan sufyiksen "+(y)iu(n ,l ,r(h))" (.en seksay sufyiksey ,uzatay pjje pronomey ,lya konsonanto "n" ,"l" auh "r(h)" estas kutyime forzhetata) ,sed maljproksyimyiga prefyikse 'e+' anhkauh aljdonas syignyifen de estyimece ,dyismovanto yimagan socistatan dyistancen qhyis yinterparolyante ,kyiu prosperyis: edje -+ Vyi.

..plyuralya forme pes personay pronomey pjje Eespa lyingve anhkauh ekzyistas kyielyo auhtonoma ,sendependa pet(s) lya konforma syingulyara forme kyielyo pjje Esperante: lje (myi) -+ mj(ie)y (nyi); dje (vyi (syingulyara) ,ci) -+ qj(ie)y /dzj(ie)y/ (vyi plyuralya)) ,vje (lyi ,sh(y)i) -+ zj(ie)y (yilyi) ,bje (ankorauh unu (=> jejlyo) lyi auh shyi) -+ gj(ie)y (keljkay alyiay yilyi) kaj tyielyo plyu ,sed ekzyistas kaj alyia eblyece.

..lya Eespayn plyuralyayn personayn pronomeyn eblyas kombyinyi elj keljkay konformaj syingulyaray (lyauh sence) personay pronomey per kunyige pes lya pronomay konsonantoy kaj pro tyio en Eespa lyingve ekzyistas keljkay varyiazhey de chyiu plyuralya persona pronome konforma alj unu Esperanta plyuralya pronome ,ja povas estyi ,ke nyi = myi + yiu(y) ,nyi = myi + vyi (syingulyara kun fyinazho "+e(h) auh plyuralya) ,nyi = myi + lyi ,nyi = myi + lyi + vyi (syingulyara auh plyuralya) ,kaj tyielyo plyu:

.lj(e) + bj(e) = ljebj(i(e)) -+ nyi (myi kaj anhkorauh unu (yiu) persone);

.lj(e) + bj(i(e))y = ljbj(i(e))y = ljebj(i(e))y -+ nyi (myi kaj anhkorauh keljkay personey);

.lj(e) + dj(e) = lj(e)dj(ie) -+ nyi (myi kaj vyi);

.lj(e) + dj(e) + vj(e) = ljdjevj(ie) -+ nyi (myi ,vyi kaj lyi auh shi);

.lj(e) + vj(e) = lj(e)vj(ie) -+ nyi (myi kaj lyi auh shi);

.dj(e) + bj(e) = djebj(ie) -+ vyi (duope vyi kaj yiu);

.dj(e) + bj(ie)y = djebj(ie)y -+ vyi (vyi kaj yiuy);

.vj(e) + bj(e) = vjebj(ie) -+ yilyi (duope lyi auh shi kaj yiu);

.vj(e) + bj(ie)y = vjebj(ie)y  -+ yilyi (lyi auh shi kaj yiuy).

..lya personay (anstatauh)substantyivay kaj alyiay anstatauhsubstantyivay pronomey ,kyiuy hhavas substantyivan fyinazhen '+e(h)' ,kaj anhkauh lya personay (anstatauh)adjjektyivay kaj alyiay anstatauhadjjektyivay pronomey ,kyiuy hhavas adjjektyivan fyinazhen '+a(h)' ,povas hhavyi suplyementayn kazayn fyinazheyn ,kyiuyn hhavas lya konformay substantyivey kaj adjjektyivey .realye ne chyiuy fyinazhey pes gramatyukay kazey estas uzatay por lya pronomey ,sed formalyo yilyi povas hhavyi sekvayn fyinazheyn pes 11 senprepozyityivoy (tyielyo nomyiqhyas gramatyikay senprepozyiciay kazey) auh lya kazayn prepozyicieyn eblyas uzyi antauh lya pronomey por 10 sekvay prepozyityivey (tyielyo nomyiqhyas gramatyikay kazey ,por formyige pes kyiuy eblyas uzyi 10 prepozyicieyn konformo).