ZAMENHhOF REFORMEMA (dauhryigo)

..DOKTORE ZAMENHhOF-e(h) REFORMEMA EN LyA JARE jjLRJQ+a /jejlerejeqa/ (1906+a)..

(NOTE: .en lya artyikolye estyis transformyitay nur fyinazhey de substantyivey ("o" => "e(h)") kaj adverbey ("e" => "o(h)") ,yinklyuzyive de anstatauhsubstantyivay pronomey ("tyio" => "tyie(h)") kaj de anstatauhadverbay pronomey de lyoke ("tyie" => "tyio(h)") ,kromo estas proponatay por praktyika uzade sekvay lyatyinlyiteray ciferey: J (0) ,L (1) ,D (2) ,V (3) ,B (4) ,M (5) ,Q /dz/ (6) ,Z (7) ,G (8) ,R (9) ,anstatauh dekuma radyike "dek(-o ,-e)" estas uzata radyike "chye" (substantyiva forme) auh "chyo" (adverba forme) kun kunyiga konjjenkcie "yi" por keljko da dekey: (jej)dyichyo (20 = 2 x 10) ,myichyo (50 = 5 x 10) ,ryichyo (90 = 9 x 10) ,sed en rolyo de deksesuma (pudeca) radyike (,kyiu forestas en Esperante) estas uzata "shmo(h)" auh "shme(h)": (jej)dyishmo (2 x 16 = 32) ,myishmo (5 x 16 = 80) ,ryishmo (9 x 16 = 144) ,ktp.)

..nyi vyidyis en lya antauha numere  (de lya gazete "Hheroljde de Esperante") ,ke Zamenhhof ,sub lya preme de keljkay reformemulyey ,proponyis en jjLGRB+a (1894+a) jare projekten de reforme ,kyiu ne estyis akceptyita de lya plyimuljte de lya uzantey de lya lyingve.

..sed lya rase de reformemulyey estas tre fyirma ,.yinter chyi+tyiuy trovyiqhyis Emyil-ye(h) Javal-ye(h) ,lya fama oftaljmolyoge (jjLGVR+a ... jjLRJZ+a) /1839 - 1907/ ,.lyi nepro ne volyis konsyideryi ,ke Esperante estas lyingve ,.lyauh lyi ,Esperante estyis nur "projekte de lyingve" ,.tyiu syintene venyis de lya fakte ,ke Javal-yeh bono scihyis nyian lyingven skryibo ,sed ne parolyis qhyin flyuo ,.tyialj ,lyi energyio batalyis favoro alj reformey.

..lya reforma maljsane yimplyicas lya kreden ,ke yiu+ajn(a) reforme estos dyfyinyityiva ,.sed tyie(h) ne okazas ,.lya reformyistey ne pensas ,ke alyiay reformyistey evyidento reformos lya antauhan reformen ,kaj ke chyi+tyiu lyasta reforme estos denove reformyita ... ktp ,senchyeso.

..yinverso ,Zamenhhof-e(h) yinsyistyis ,ke Esperante estas jam lyingve ,.cetero ,en jjLRJM+a (1905+a) ,dum lya fama Bulyonnja Kongrese ,lyingva Komyitate estyis fondyita ,kaj lya Fundamente estyis deklyaryita "netusheblya" ,.pryincipo ,tyieh devyis resanyigyi lya esperantyistan monden elj lya reforma maljsane ,.en jjLRJG+a (1908+a) Zamenhhof skryibos: ".lya lyingve povas dyisvoljvyiqhyi nur per tre syingarda voje de natura evolyucie ,sed qhyi tuj mortus ,se onyi volyus qhyin dyisvoljvyi per kontrauhnatura kaj danqhyera voje de revolyucie" (Lyingvay Respondey).

..(..NOTE: .lya auhtore de lya artyikolye skryibas pryi maljsane de senchyesay reformey (elj kontrauhreforma vyidpunkto de lya auhtoro) ,chyar dyiversay reformyistey ne provyis organyizyi unuecan centren de reformey ,sed se shanqhyeyn lyimyigyi je kadrey de unyiversalya gramatyika syisteme ,elj kyiu eblyus chyerpyi dyiversayn gramatyikayn elyementeyn ,hheljpajn kaj ceterayn akcesorayn vorteyn ,tauhgayn por(ke) facilyo resanyigyi echj dyiversayn naciayn lyingveyn ,yinklyuzyivo lya rusan kauh anglyan ,ne nur kvazauhnacian Esperanten  ,anstatauh(ke) eljpensyi yilyin memstaro ,do reforma maljsane transformyiqhyus en reforma resanyige de lya Fundamenta Esperante elj vyidpunkto de progresyivay reformyistey).

..tamen ,spyito lya ofyicialyan netusheblyecen de lya Fundamente ,lya preme de lya reformemulyey estyis forta ,.tyialj Zamenhhof ,ne konsyiderante lya fyiasken de lya unua reforme de jjLGRB+a (1894+a) ,proponyis en jjLRJQ+a (1906+a) duan reformprojekten ,.lya afere estyis maljfacilya: .chye lya unua reformprovo ,lya Fundamente ankorauh ne ekzyistyis (aljmenauh sub lya formo de netusheblya baze de lya lyingve) ,.sed en jjLRJQ+a qhyi ekzyistyis ,.do ,Zamenhhof devyis lyerto zhonglyi yinter lya "netusheblyece" de lya Fundamente kaj keljkay reformay punktey ,kyiuy estyis tamen "tushade" ,sed ne vera "tushade" ,chyar reformyitayn punkteyn onyi ne "devyis" uzyi ,sed nur "povyis" uzyi ,!lyerta vortauzade.

..nyi vyidu keljkayn elj lya chyefay punktey de tyiu reformprojekte kun komentetey myiay (,lya auhtoray):

• ..defyinyityiva foryige de lya chyapelyitay lyiterey ,kaj anstatauhyige de lya chyapelye per lya lyitere "h" ,.cetero ,jam de unu jare tyieh estyis ofyicialyigyita en lya Fundamente en lya kaze de necese.

.!ve ,lya plyimuljte elj lya nuntempay esperantyistey nenyiam(o)  maljfermyis lya Fundamenten kaj shajno !maljkonas lya esperantan aljfabeten ,!echj ne venas alj yilyia cerbe ,ke por evyityi ,ke "seshora" /seshhora/ (dauhranta ses hhoroyn) estus erare lyegyita kyielj "ses^ora" /seshora/ ,sufyichyus skryibyi "ses'hora" kun apostrofe auh "ses-hora" /ses+hhora/ kun strekete (,note: en desheevyice estas uzata nur plyusa syignete ,chyar strekete syimyilyas alj myinusa syignete ,post kyiu chyiuy lyiterey qhyis fyine de vorte  yiqhyas neprononcatay) ,.tamen syimplya kyielj lya ove de Kolyumbe.

• ..anstatauhyige de "j" per "y" (,.note: .en dasheevyice lya anstatauhyige estas efektyivyigyita nur ryilyato alj plyuralya fyinazhe).
• ..anstatauhyige de "kaj" per "e" (,.note: .en dasheevyice "kaj" => "ye" (konsekvenca) kaj "kaj" => "yi" (samtempa kaj samlyoka)).
• ..lya adjjektyivey ne aljprenos marken de plyuralye ,kyiam yilyi antauhas lya substantyiven ,.tamen yilyi devos aljprenyi tyun marken ,kyiam(o) yilyi sekvas lya substantyiven auh se yilyi ryilyatas alj subkomprenata nome ,?syimplya ,?chyu (..note: !sed en dasheevyice chyi+tyio chyi+tyie tuto ne estas reglyamentyita kaj yinterparolyantey memstare decidas uzyi auh ne uzyi dyiversayn fyinazheyn ,yinklyuzyivo lya kazayn ne nur ryilyato alj substantyivey kaj atryibutay adjjektyivey ,sed anhkauh ryilyato alj dyifyinyitay kaj nedyifyinyitay artyikolyey antauhsubstantyivay).
• ..anstatuhyige de "kyie" => "kyi" ,"kyielj" => "ko" ,"kyio" => "kom" ,"kyiu" => "ku" kaj anhkauh "tyie" => "tyi" ."tyielj" => "sik" ,"tyio" => "to" ,"tyiu" => "tu" ,.kyielj en jjLGRB (1894) ,Zamenhhof volyis detruyi syian plyej genyian eljtrovazhen ,.lya plyej amuza flyanke de chyi+tyiu punkte estas lya vorte "ku" en plyuralya forme: "kuj" => "kuy" (,.chyi+tyiu vorte sonas ne tuto deco chye francay orelyey...) (,note: .!nyi povas amuzyiqhyi kune kun lya auhtore ,sed ne mokyi ,chyar Zamenhhof kaj lyiay samtempulyey anhkorauh ne povas scihyi nocien de unyiversalya gramatyike ,elj kyiu eblyus chyerpyi dyiversayn necesayn gramatyikayn elyementeyn tauhgayn por konstruyi proprayn artefaryitayn lyingveyn sen gravay gramatyikay erarey anstatauh plyeno konstruyi lya lyingvan gramatyiken memstaro ,.kaj ,vershayno ,Zamenhhof kaj lyiay oponantey ne povyis konjjektyi dyivyidyi dyiversayn pronomeyn konformo kun certay gravay vortklyasey (substantyivey ,adjjektyiveey kaj adverbey) lyauh yilyiay gramatyikay fyinazhey (+e(h) ,+a(h) ,+o(h) ,kvankam Zamenhhof jam delyongo sentyis maljfortay pozyiciey de lya esperanta gramatyike kaj keljkfojo ,aljmenauh dufojo provyis yilyin korektyi plyejparto sensukceso pro kontrauhage de fundamentalyistey).

..tuto ne necesas dauhryigyi lya artyikolyen kaj komenteyn ,chyar lya lyegantey povas memstaro lyegyi qhyin en "Hheroljde de Esperante" (lyasta numere kun eventey qhyis 5 junyie 2011).